2de1

* NEDEN – SONUÇ İLŞKİSİ

Bereketin yağması köylüyü güldürdü (Yağmur)

Tatilin yağmasına hepimiz sevindik (Kar)

* SANATÇI – YAPIT İLİŞKİSİ

Orhan PAMUK’ u daha evvel okudum (Romanlarını)

Mozart’ ı dinlerken kendimden geçiyorum. (Bestelerini)

* SOYUT – SOMUT İLİŞKİSİ

Bu konu kafamda netleşince söylerim. (Zihnimde)

Türk gençliği ilkelerinden ödün vermez (Genç insanlar)

i) YAKIŞTIRMA

Öz adı olmayan ya da bilinmeyen varlıkların, çeşitli yönlerden yakışan sözcüklerle adlandırılmasıdır. Sözcüklerin yan anlam kazanması bu yolla gerçekleşir.

Uçağın kanadı kuleye çarptı

Masanın ayağı kırılmış

Makinenin kolunu hızlı çevirmeli

j) EYLEM ve DUYU AKTARIMI

Bir varlığa ilişkin bir eylemin,başka bir varlığa; duyuya ilişkin kavramın,başka bir duyuya aktarılmasıdır.

Tatlı sözleri ile gönlümüzü kazandı. (Tatmadan işitmeye)

Soğuk bakışları sorun olduğunu anlatıyordu. (Dokunmadan görmeye)

Buraya gelmek aklına nereden esti (Eylem aktarımı)

Onurumu kimsenin ayakları altına sermem (Eylem aktarımı)

k) GÜZEL ADLANDIRMA

Söylenmesi sakıncalı, ürkütücü ya da hoş olmayan sözcüklerin yerine onlardan daha güzel olduğu varsayılan sözcüklerin kullanılmasıdır.

Korkunç bir kazada yaşamını yitirdi. (Öldü)

Gelecekte kötü hastalığın çaresinin bulunacağına inanıyorum. (Kanser)

İki gün sonra toprağa verilecek. (Gömülecek)





l) GENEL ANLAM ve ÖZELLİKLERİ



Nesneler sınıfının tüm özeliklerini yansıtan kavramlar, genel; tek bir nesnenin özelliklerini yansıtan kavramlar özel anlamlıdır. Ancak sözcüğün genel bir anlam mı, özel bir anlam mı taşıdığı cümledeki kullanımıyla belirlenir.



Bütün canlıları, hayvanları, köpekleri çok severim. (Genelden özele)

Menekşeye, çiçeklere, bütün bitkilere ışık ve su hayat verir. (Özelden genele)

Dağa tırmanmayı seviyor. (Genel)

Bizim köyün yolunu kısaltmak için dağa tünel yapılacak. (Özel)



m) SÖZCÜKLERDE ÇOK ANLAMLILIK



Bir sözcüğün temel anlamını yitirmeden, temel anlamıyla ilgili yeni kavramları anlatacak biçimde kullanılmasıdır. Çok anlamlılık, soyut kavramları anlatan sözcüklerde görülür. Yan anlamları olan bütün sözcüklerde çok anlamlılık vardır.



Göz

Temel anlamı ; Görme organı

Yan anlamları ; Suyun gözü (Kaynak), İğnenin gözü (Delik), Masanın gözü (Çekmece)



n) BENZETME



Bir varlığın herhangi bir niteliğini belirginleştirmek amacıyla başka bir varlığın örnek gösterilmesidir. Varlıklar arasında ortak yön ilişkisiyle söz, etkili ve güçlü kılınır.



Nefret, kezzap gibidir. Ondan uzak durmalısın.

Oturduğu ev sanki mağaraydı.



o) EĞRETİLEME



Bir sözcüğün benzetme ilişkisiyle başka bir sözcük yerine kullanılmasıdır.



Babam yine kükrüyor (Aslan gibi)

Haberi duyunca uçarak geldim (Kuş gibi)

Meşin eldivenlerimiz üç madalya kazandı (Boksörlerimiz)





ö) ABARTMA



Bir sözcüğün etkisini güçlendirmek amacıyla ya olmayacağı biçimde, ya da olduğundan az veya çok gösterilmesidir.



Bu işin de üstesinden gelir, gözünü budaktan sakınmaz.

Sesleri duyunca yüreğim ağzıma geldi.



p) DEĞİNMECE - DEĞİŞMECE



Bir sözcüğün hem gerçek, hem de değişmece anlamını çağrıştıracak biçimde kullanılmasıdır.



Bir günde dört kapı yaptı. - (Dört kapı imal etti, gerçek anlamı

(Dört yere gitti – Değişmece)



Adamın yüzü kızardı. – (Yüzünün rengi değişti , gerçek anlamı)

(Utandı – Değişmece anlamı)





q) YANSIMA SÖZCÜKLER



Ses taklidi yoluyla doğadaki seslerden türetilen sözcüklerdir.



Horultu – mırıltı – cızırtı – fısıltı



q) İKİLEMELER



Anlatımın gücünü arttırmak, anlamı pekiştirmek amacıyla aynı sözcüğün yinelenmesi, aralarında ses veya anlam ilgisi bulunan iki sözcüğün yan yana kullanılmasıdır. İkilemeyi oluşturan sözcükler arasında çeşitli ilgiler vardır.



* Ayni sözcüğün yinelenmesiyle

Buzlu buzlu sulardan doya doya içti



* Anlamdaşı sözcüklerin kullanılmasıyla

Herkeslerden köşe bucak kaçıyor



* Yakın anlamlı sözcüklerin kullanılmasıyla

İlacı içince ağrı sızı kalmadı



* Karşıt anlamlı sözcüklerin kullanılmasıyla

Onunla iyi kötü günler yaşadık



* Bir sözcüğü anlamlı olan ikilemeler

Eski püskü arabayla oraya gidemezsiniz



* İki sözcüğü de tek başına anlamlı olmayan ikilemeler

Bunun da ıcığını cıcığını çıkardın



r) DEYİMLER

En az iki sözcüğün gerçek anlamlarından sıyrılarak bir varlığı, bir durumu daha etkili ve güçlü biçimde anlatmasını sağlayan kalıplaşmış sözlerdir.



Deyimlerin biçimsel ve anlamsal özellikleri vardır. Bu özellikler onların diğer kalıplaşmış sözlerle karşılaştırılmasını engeller.



Kısa ve öz anlatımlıdırlar. Yol gösterici veya öğüt verici özellikleri yoktur.

GÖZE GELMEK



Deyimi oluşturan sözcüklerin yerleri değiştirilemez, sözcükler anlamdaşlarıyla yer değiştiremez.

Kafa tutmak – Baş tutmak olmaz.

Deyimler çoğunlukla mastar halinde bulunur. Zaman ekleriyle kişilere göre çekimlenebilirler.

Dönmesini dört gözle bekliyorum.

Deyimi oluşturan sözcükler az veya çok gerçek anlamlarından sıyrılmıştır.

Bu iş gerçekleşirse köşeyi döneriz.

s) ATASÖZLERİ

Uzun denemeler ve gözlemler sonucu söylenmiş, toplumun malı olmuş, söyleyeni belli olmayan, genel kural niteliği taşıyan, kalıplaşmış sözlerdir.

Derdini söylemeyen derman bulamaz.

Taşıma su ile değirmen dönmez.

Kardeş kardeşi atar, yar başında tutar.

* Atasözlerinin biçimsel ve anlamsal özellikleri, onların – özellikle – deyimlerle karıştırılmasını önler.

* Deyimler gibi kalıplaşmış sözlerdir.

* Sözcüklerin yerleri değiştirilemez, hiçbir sözcüğün yerine anlamdaşı kullanılmaz.

* Kısa ve özlü sözlerdir.

* Yol gösterici, öğüt verici; gelenekleri, inançları, doğa olaylarını anlatan, genel kural özelliği taşıyan sözlerdir. Deyimler gibi anlık değildir.

* Deyimlerde olduğu gibi sözcükler gerçek anlamlarıyla kullanılmazlar. Ancak çok az sayıdaki atasözünün kalıplaşmış anlamı sözcüklerin gerçek anlamıyla aynı doğrultudadır.

ANLAM ÖZELLİKLERİ İLE İLGİLİ TAMAMLAYICI BİLGİLER

* Anlam Daralması

Sözcüğün önceden pek çok kavramı karşılarken zamanla birini karşılayacak şekilde kullanılmasıdır.

YEMİŞ ; Bütün meyveler – Geniş

İNCİR ; Dar anlamlı

* Anlam Genişlemesi

Sözcüğün zamanla yeni anlamlar kazanmasıdır.

ÖDÜL ; Güreşçilere verilen armağanlar – Dar –

Özendirici bütün armağanlar – Geniş –

* Anlam Kayması

Yeni bir kavramı karşılayacak şekilde sözcüklerin gerçek anlamlarından sıyrılarak kalıplaşmasıdır. Bileşik sözcüklerde genellikle bu özellikler vardır.

İmambayıldı ; Sözcükler gerçek anlamlarından sıyrılmış bir yemeğin adı olmuştur.

* Öznel ve Nesnel Anlam

Sözcüğün anlamları kişiden kişiye değişiyorsa, öznel; değişmiyorsa, nesneldir.

Çekiç ; nesnel / Utanç ; öznel