2de1

**^^DoLCe^^** · #11 (**permalink**) 01-09-2006, 01:37

SİPSİ

Üflemeli bir Çalgı olan Sipsi, kemik, ağaç veya kamıştan yapılmaktadır. Kamıştan yapılan ise daha yaygındır. Uç kısmında ses veren ve kamıştan yapılan küçük bir parça daha vardır. Bu kısım tamamen ağız içine alınarak hava üflenir. Boyu yaklaşık 10–12 cm boyundadır. Sesi cura, zurnaya ve tuluma benzemektedir.

Boyuna göre en fazla ses veren müzik aletidir. Ses yayılımı çok yüksektir.
Beş ana notası vardır, eksik notalar çalan kişinin üflediği sipsi başlığını ağzında sıkması ile çıkartılır. Bu yönüyle en zor çalınan nefesli sazlardan birisidir.

Yurdumuzda Ege Bölgesi'nde yaygın olarak kullanılmaktadır. Beş üst, bir alt kısmında olmak üzere toplam altı tane ezgi perdesi bulunmaktadır.____________________________________ _____________

MÜZİK KÜLTÜRÜMÜZDE TEKE YÖRESİ BURDUR SİPSİLİSİ(SİPSİSİ)

Sipsili (sipsi) Teke yöresinin belli merkezlerine mal edilmeye çalışılan Türk Halk Müziğinin üflemeli, (nefesli) (Ötkü) sazlarımızdan birisidir. Sipsi sadece bölgemizde bilinip çalınmamaktadır. Geniş bir yurt yüzeyinde ,hatta Türklerin göçlerle ulaşabildikleri her ülkeye yayılmış durumdadır. Ana yurdumuzda kalanlarda bu sazımızı çalmaktadır.

Ülkeleri aşıp gelen, ülkelere aşıp giden, dünya coğrafyasında çalınan, tanınan sipsilimizi (sipsimizi) dar bir bölgenin köşesine sıkıştırmak neye yarayacak ki. Köşeden bölgeye, bölgeden ulusala, ulusaldan küreselleşmeye götürmek daha doğrusu değil midir? Çevreden evrene gidilmelidir. Benim derken, bizim, hepimizin olamayan bütün sazlarımız (eğit, fegit, ıklığ) gibi elimizden uçar gider bir gün. Benim, bizim, hepimizin bu saz.

Halk müziğimizin ana sazı değildir. Renk sazımızdır. Tıpkı Mey (ballaban, kabakkemane, çoban düdüğü, kaval gibi. Bu renk sazımız Burdur ilinin Gölhisar İlçesinin Asmalı köyü ve Dirmil merkez olmak üzere, yeniden Türk halkına tanıtılmış sevdirilmiştir. Bu sazımızı çalan çok iyi ustalarımız yetişmiştir.

Bu halk sazımız yani sipsilimiz (sipsimiz) halk bilim araştırıcıları, üniversite araştırma görevlileri, öğretim üyeleri, özellikle üzerinde durarak bilimsel bir potada şekillendirmelidirler. Bu bilimsel potadan çıkan sipsili (sipsi) kullanılsın, çalınsın, benimsensin ve gelecek nesillere aktarılsın. Dünyanın bütün orkestralarında çalınma ve dinlenme aşamasına getirilsin.

“Halkımızın yarattığı ve binlerce yıl içinden süzüp getirdiği kültürleri, çağ gerisi koşullar içinde yok olmaya, unutulmaya yozlaşmaya terk edilmiş olmasın.” 1 – a

“ Sipsili (Sipsi): (1) İnce bir kamıştan yapılan üflemeli bir halk çalgımızdır.

Üstte beş, altta bir deliği bulunur. Ağızlık kısmına cukcuk denir. Uygurca sıbızgudur” 1

“Sipsi sözü, çok eski Türkçe bir deyimdir. Çocuklar bile ağızlarına bir kamış parçası alarak çalarlardı. Zurna ile mey bu pratik uygulamadan doğmuştur” 2

“Zurnada ise, Kamış Sipsi, ağaçtan veya gümüşten bir zıvananın içine geçirilir. Bu zıvana da zurnanın deliğine sokulur. Balabanın (meyin) sipsisi ise doğrudan doğruya gövdenin deliğine sokulur.”3

“3. Kazak kavallarına, sıbızgı adı verilirdi. Sıbızgı Anadolu’daki sipsi sözünün karşılığıdır” 4

* Abdurrahman EKİNCİ Öğretmen Araştırmacı Derlemeci

“Kazak sıbızgıları en eski karakteri taşırlar. Belyayev bu Kazak kavallarının deliklerine ait skalaları ile ölçüleri vermiştir.”5 – a

“Vertkova göre kazak sıbızgıları, bir kamış cinsinden veya ağaçların içinin oyulması ile yapılıyordu. Ona göre dört veya altı deliği vardı. (Atlas S.131 – Resim 676 – 677)5 – b

“Anadolu’da sipsi, iç ve kuzey Asya’da ise sıbızgı denir.”6

“Anadolu’da sipsi şu manalarda söylenmiştir:

1- Söğüt dalından yapılan düdük. Buna cıpcık ta denir. Bir Ot adıdır. Huni. Bunların hepsinde aşağı yukarı boru ve düdük manası vardır”7

“Sipsi tam anlamıyla düdük ve borudur. Anadolu’da sipsi sözünün yaygın olarak nefesli sazların tümü için söylenebiliyordu. Zurna kamışı, veya ağıza alınıp çalınan kamış parçaları içinde sipsi denilir.”8

“Fakat Asya’nın kaynak ve lehçelerinde de sıbızgı cıpçık sebezgu, gibi aynı diziden karşılıkları bulunup yansıtma adlar olduklarına derhal inanıyoruz. Fakat kıdemce derin ve göçerlerle ülkeleri aşmış olduıklarını anlıyoruz. Mesela sıbızgu, İbni Mühenna’da Arapça (Al— Şababe )nin Türkçesi olarak muganni çalgıları arasında var. Kaşgarlı Mahmut da veriyor... Bizdeki sipsi bunun inceltilmişinden başka ne olabilir. Macar tarih ve dilinde sipsi keza düdük çeşididir. Török sip gibi.

Ağaç kabuğundan boru burup tepesine (sipsi takmaları çocukların ayrı bir marifetidir) (Sipsi) ile (boru) (Yani eski söylenişlerden olarak sıbızgı ile borgu ) bu oyuncakta iç içe geçmiş bulunuyor.”9

“Geçen yüzyıl sonlarında bir Rus etnografının Asya’dan olan şu metni açıktır, (Bırgı ve sımızha yı da çalgılardan saymalıyız. Bırgı, ağaçtan burulmadır, biçimi boru gibidir. Sipsisi vardır. Burası kayın ağacından. (P. Astrovskih) Minusin ülkesi Türklerine dair etnoğrafya notları. 1895” 10

ŞU HALDE TANIMAK VE ÇALMAK İÇİN NEDİR BU NEFESLİ ÇALGIMIZ?

Neresi boru?, Neresi sipsi? Burası boru burası sipsisi diyebilmeliyiz.

Yaptığım alan araştırmalarımda yüz yüze görüştüğüm, konuştuğum, derleme yaptığım ustalar bu sazımıza ve bu sazımızın parçalarına çeşitli isimler taktığını tesbit ettim. (Osman Ali Aslan, İsmail Evcil, Ali Tekin, Kazım Yılmaz, Mehmet Ali Kayabaş, Hüseyin Demir, Tuncay Türe, İnanç Ekinci,)

“Türk dil kurumunun derlediği bizlere ulaştırdığı derleme sözlüğünde sipsi bölümüne bakalım.”

“Sipsi l) (Sibsi,sübsübü) l—Ağaç dallarından yapılan düdük.

(Banus, Eğirdir, Oğuz, Acıpayam, —Dz.,—Ay.—Gölcük, İzmit, Kc., Suluca, Lapseki, —Ckl., Mustafakemal Paşa—Brs.Bozhöyük—Bil. ,İstanbul, Mesudiye—Or.—,Tr., Koyulhisar, Ağrakos, Suşehri, — Sv. ,Ank., Çumra, Ermenek—Kon. ,Karkınkürü - Mug.,Çorlu—Tk. ,Luleburgaz— Krk.”11

Görüldüğü gibi Sipsili (sipsi ) sadece Teke yöresinde bilinmiyor. Hemen Hemen Yurdumuzun her köşesinde tanınıyor, biliniyor kullanılıyor.

Derleme sözlüğünün ek bir bölümünde:

“Sipsi:l. Söğüt dalından yapılan düdük. (susurluk – Bağ. ,Eldirek, Fethiye, Muğla, Konya, Katransa, Kayalar, Selanik.)” 12

Göçlerle, savaşlarla sipsi bugünkü sınırlarımızın dışında kalan yerlere ulaşmıştır.

Bulgaristan Razgrat Doğumlu Mehmet Aliş (Sezen) Ot ve ağaç dallarından sipsinin yapılmasını çalınmasını kendi el yazısı ile bizlere tespit etmiştir. Pişmiş topraktan yapılan sipsilerin de varlığını belirtmiştir. Pişmiş topraktan yapılan sipsiyi tek kanatlı uçağa benzetmiştir. Uçağın gövdesine beş delik sağ kanadına da bir delik açıldığını ünü son sesin kanattaki delikten elde edildiğini anlatmıştır.

Yukarıda Sipsili nedir? Sipsi nedir?Neresi sipsidir? Neresi borusudur demiştik. Sipsili İki bölümden oluşmaktadır. Yukarıda adı geçen bütün ustalar da Sipsiliye iki ayrı isim takınaktadırlar.

A—(Gövde, Götlük, altlık, götlek) Üzerinde deliklerin bulunduğu, hava selenlerinin uzatılıp, kısaltıldığı BORU KISMI. Boru.

B—(Ağızlık, cukcuk, sıbızgu, cıkşık, sebezgu) SİPSİ KISMI. Sipsinin boruya takılarak elde edilen bu sazımızın adı öyleyse nedir? Sipsi artı boru eşittir sipsi deyemeyiz. Bu birleşimin içinde hem sipsi, hem de boru vardır. Bu sazımızın adına sipsi diyemeyiz. Çünkü sipsi zurnada, (Meyde, balabanda da) tulumda sipsi bulunmaktadır.

Sipsi zurnada, meyde, tulumda sesin oluşması için titreyen ses oluşturan bölümdür. Boru ise üzerinde delikler bulunan, içi boş kargıdan, kanat kemiğinden, ağaçlardan yapılan bölümdür.

“SİLİNDİR BİÇİMLİ BORULARDAKİ HAVA SÜTUNLARININ TİTREŞİMLERİ”

Hava sütunları da gergin teller gibi, çeşitli titreşim biçimlerine (modlarına) uyarak titreşebilir, ve bir selen demeti oluştururlar. Dolayısıyla zengin dolgun hoşa giden sesler verirler"13

Halkın bulup yakıştırdığı isimlere elbette en güzelidir. Halkın isimlendirdiği (taktığı Gövde, götlük, götlek, altlık) isimleri yine yaşasın. Bundan rahatsız olunmaz.

Biz erkek egemen bir toplumuz. Sipsi boruya sokulduğu, girdiği için , birazda ironi olsun diye (Gövde, götlük, götlek, Altlık) diyoruz. Bu sazımızın parçalarının ve kendisinin adını koymazsak bazı etmenlere yenilerek aramızdan ayrılması Türk Halk Müziği için büyük kayıp olur. Atalarmız isim bir boncuktur demişlerdir. İşin gereği doğrusu Zeren kocaya göre de gövde değil Sipsili borusudur.

..."Çoban çocuklarımız da ağaç kabuğundan en eski Türkler gibi bura bura boru yapıp ve sipsi (sıbızgı) takıp öttürürler. (Bak çocuk çalgıları.) Ferhenkte: Bergu. İranda trompete hala sadece bergu diyorlar."14

Mahmut Ragıp Gazimihal hocamızda bize öncülük ediyor. Öncelikle bu sazımızın iki parçasına birden sipsi diyemiyoruz. Boru + (artı) sipsi eşittir (=) sipsili olur. Sipsili sıbızgalı sipsisi kelimelerini de ekleyebiliriz ama sipsili en güzel ad olur.

Zaten bu sazımızı çalanlar, yapanlar deliklerin olduğu yere ayrı isim, üst tarafa titreşimin oluştuğu bölüme de ayrı bir isim koymuşlardır. Öyleyse: Boru + sipsi = sipsili. Bu çalgımız sipsilidir.

Bu oyuncak çocuk düdükleri mevsimlik yapılırdı. Bahar olunca ceviz ağaçlarının , söğüt ağaçlarının ince şah dalları kesilip alınarak rahat bir yere taşınırdı. Düz bir taş bulunurdu. Kesilen dallardan sipsilik, hottukluk, zipçilik olacaklar ayrılırdı. Öncelikle hottuklar yapılırdı.:İnce dallar 5, 6 cm olarak belirlenir dal eni boyunca, kabuk odunsu tabakaya kadar kesilir. Kesilen kısım düz taşın üzerine koyarak bıçağın sapı ile gayet yavaş olarak vurulur. Bu vuruş ritmiktir. Bıçak dalın üzerine vurulurken bir taraftan da bot, bot, botlamış, kara devem atlamış, hottuk botlamış, denir ve yeniden vurularak ayrılan kabuk burularak çıkarılır Çıkarılan kabuk bir ucundan bir santim kadarı dış kabuk sıyrılır. Sıyrılan temizlenen hottuk ağıza alınır. Ağızdaki hottuk ağızda ıslanır, aynı zamanda ısı verilir. Islandığı ısındığına inanılan hottuk ağızdan çıkarılarak parmak arasına alınarak, dış kabuğu soyulan bölüm yavaşça pireslenir. Soyulan bölüm yassılaşarak titreşme kıvamına gelmiştir. Artık hottuğumuzu öttürebiliriz. İş ağzımıza aldığımız hottuğun avuç içinde avucun açılıp kapatılarak bir kaç daha ses çıkarılmasına kalacaktır.

Bizden büyük çocuklar ise düzgün ve boğum yeri uzun olan dallardan aynı yöntemle 15-20 cm uzunluğunda bir boru çıkarırlardı. Çıkarılan borunun üzerine en çok beş delik açılır, alt tarafa da bir delik açılarak, hottuk bu boruya takılırdı. Sipsilimiz hazır olurdu . En çokta dalalili, dalalili, dalalili diyerek gelinalma havasını çalarlardı. (Cezeyir)

Yetişen kabak dalları, ceviz yaprakları, çeşitli otların yaprakları bize ayrı ayrı saz olurdu. İki baş parmağımızın arasına alınan yaprakları üfleyerek, müzik yapardık.

Güze doğru kargılar olgunlaşırdı. Olgunlaşan kargılardan öncelikle sipsilerimizi yapardık. Yapılan sipsiler çalınırken, borular hazırlanırdı. Hazırlanan borulara sipsiler takılır ihtiyacımız olan yada becerebildiğimiz türküleri çalardık.

“Zurna sipsili bir borudur”15

“Kamış sipsisi , zurnanın ses çıkaran , yani ana bölümüdür’

Mey yassı kamış sipsili bir Türk borusudur. Sipsili ise silindirik sipsiye sahip olan bir Türk çalgısıdır.

Alan araştırmalarım içinde Artvin Şavşat Ciritdüzü köyünde . yaşayan mey ustası. Cabbar usta da bulunmaktadır. Cabbar ustadan mey sipsisi yapmayı öğrenmiştim. Cabbar ustanın hazır kalıbının bir bölümünü keserek bende tek sipsilik bir kalıba sahip olmuştum.

Mey sipsisi için hazırlanan kamış bir kabın içine konarak kaynatılıyor, kaynatılan kamış kalıplanarak mey sipsisi yapılıyor.Ama kamış sıcak su da kaynatıldığı zaman yumuşayan cinsi olmalıdır.

Sipsilinin sipsisini böyle bir işleme tabi tutma şansımız yoktur. Silindirik boru yarılarak titreşmesi sağlanır. Adı da sipsidir.

Sipsileri çeşitli sazlarda alt arta yazarak gösterelim.

ZURNA :

a-sipsi

b-Lüle,etem veya metem.

c-nezik

ç-soluk deliği

d- ana melodi delikleri

e- cin ve şeytan deliği

f- avurtluk

MEY (BALABAN):

a –sipsi

b—Mey borusu

c—Ayar maşası

SİPSİLİ(SİPSİ) :

a—Sipsili(sipsi)borusu

b-Sipsi

**^^DoLCe^^** · #12 (**permalink**) 01-09-2006, 01:49

SİPSİ/2
TULUM :

a—Tulum sipsileri
b—Tulum boruları
c—Ağaç aksamı (lüle)

Sadece dört tane sipsi ile çalınan sazımızı tanımış olduk. Üflemeli çalgılarımız, sipsilerin titreşmesinden yararlanılarak çalınan (ses elde edilen) sazlarımızdır.
Sipsili ve sipsinin ana maddesi sulak yerlerde yetişen kargı adı verilen kamıştan yapılır. Kullanılan araç ve gereçler ise, sipsiliye yarayacak kargı (kamış) keskin bir bıçak, deliklerin açılmasında kullanılacak 3mm veya 4mm kalınlığında bir tel, sipsinin ve sipsili borusunun içini temizleyecek kuru bir kargı parçası yeterli olacaktır. Sipsili borularının süslü olmasını istiyorsak, delice kiraz, delice vişne ağaçlarının uygun dallarından uygun kabuklar çıkarılarak borulara geçirilir.

Sipsili borusuna delikler açılırken, borunun üzerindeki doğru bir çizgi oluşturulur. Bu doğru üzerinde ustaların ölçülerine uygun üste beş delik, alta bir delik açılır. Bu delikler sipsili borusunun içindeki havanın boyunun değiştirilmesinde kullanılır.
“Bu çalgılarda boruya yan delikler açılmıştır. Deliklerin temel işlevi hava sütununun boyunu değiştirmek farklı frekanslı titreşimler yapmasını sağlamaktır.”20
Yazılı yerel basında, televizyon programlarında, internet sayfalarında borular üzerinde bulunan deliklere perde demekte israr edenler vardır.

Sipsilinin üzerinde bulunan bu delikler perde değil deliktir. Belirli sesleri elde etmek için sipsilinin borusunun üzerini bağlar bağlanmamış, delerek delikler elde edilmiştir. Bu ses perdeleri perde değil deliktir.

Prof. Dr. M.Ayhan Zeren, Prof. Dr. Bahattin Ögel,Prof. Mahmut Ragıp Gazi Mihal Deliktir diyerek bize yol göstermektedir.
“ a—Müzik Fiziği sayfa 220
b—Türk Kültür Tarihine giriş Sayfa 406
c—A. g. E. Sayfa 448
d—Türk Nefesli çalgıları (Türk Ötkü Çalgıları)sayfa 29

Türk Ötkü (üflemeli )sazlarımızdan, sipsinin titreşmesi ile ses çıkaran ötkü sazlarımız şunlardır.
a—Sipsili b—Mey( balaban) c— Zurna d-Tulum
Sipsisiz, zarsız , sadece hava blokunun titreşmesi ile ses çıkaran üflemeli (ötkü) sazlarımız ise:
a—ÇOBAN DÜDÜĞÜ (TÜYDÜK)

b- Ney
c- Kaval
d—ÇIĞIRTMA dır.

Sipsisiz, zarsız, sadece hava blokunun titreşmesi ile ses çıkaran diğer üflemeli (ötkü ) saz1arımız ise:
a—DİLLİ DÜDÜK
b- FÜLÜT
c—Yan fülüt

Bu sazlarımızın çoban düdüğünden farkı, üflenen bölümünde (havanın giriş yerinde) havanın şiddetini artırmak için, tiz sesler elde etmek için borunun üst tarafına, bir dil (parçacık) takılmıştır. Bu parça dildir. Bu sazlarımızda da hava bloku titreşmektedir. Dil titreşmez. Titreşen hava sesi meydana getirmektedir.

Zarın titreşmesi ile ses çıkaran üflemeli (ötkü )sazlarımız ise:
a – Klarnet
b—Obua dır.

Bu sazlarımızın çoban düdüğünden sipsiden, dilli düdükten farkı, havanın üflendiği bölüme bir veya iki, tane zarın takılmasıdır. Bu saz1arımızda takılan zar ses çıkarmaktadır.

Önceki bölümlerde ekin, ceviz, ot yapraklarını iki başparmağımızın arasına alarak üflemiş ses elde etmiştik. Bu sazlarımızda ana tema budur.

Türk üflemeli( ötkü ) çalgılarımızdan sipsilimizi ve ustalarımızı gelin iyice tanıyalım. Sipsili bir çocuk çalgısıdır. Sipsili bir çoban sazıdır. Halk çalgılarımızdan en (tiz) ince sesli bir çalgımızdır.

Üstte beş, altta bir deliği bulunmaktadır. Altı delik altı ses yaratmaktadır. İyi bir çalıcı, iyi bir teknikle , iyi bir sipsili ile bir iki ses daha çıkarabilir.

Bu sazımızı çalan ustalarımız ,çalma ustalıklarını,duyma yeteneklerini, yöre tınısını, akıl ve yürekle harmanlayarak hemen hemen her usta sipsili yapmaktadır.

Sipsilimiz fizik yönünden, müzik yönünden, halk bilim yönünden bilimsel bir araştırmaya, incelemeye tabi tutulmamıştır. Bilimsel bir sonuç çıkarılmamıştır.

Teke yöresi Burdur, Gölhisar, Dirmil ve köylerinde yapılan alan çalışmalarında yörenin sipsili çalmış, çalmakta olan bütün ustaları bir bir taranmıştır.

Osman Ali Aslan, Osman Yiğit, Mahmut Kılıç, Aziz Karakaya, Mehmet Canyıldırım (Kumpurcu) ölen ustalarımızdır. İsmail Evcil,Ali Tekin,Mehmet Ali Kayabaş, Hüseyin Demir, Tuncay Türe, Kazım Yılmaz, Abdil Acar, İnanç Ekinci yaşayan ustalarımızdır. Adı sayılan bütün ustalar uzun bir zaman diliminde (ölenler dahil) derleme çalışmaları yapılmış, birer birer, yüz yüze sohbetler edilmiş, sorular sorulmuştur. Bazılarına kendi el yazıları ile, kendileri sipsililer ustalıkları anlattırılmıştır.
Sipsi Ustalarımız
MEHMET ALİ KAYABAŞ

Yöremiz otantik sanatçılarının önde gelen ustamızdır. Sazına sahip, çok ustanın yetişmesinde emeği olan ustamızdır. Yanında iki tane sipsili bulunmaktadır.

Cebinden çıkardığı sipsiliği bana göstererek “Bu sipsilim bundan bir az kalın seslidir. Bu sipsilim ise bundan biraz incedir. Sipsilinin uzunluğu bu kadar olur. Bundan daha uzun daha kısa olmaz. Sipsi ve boru bu kalınlıkta olur. Daha ince daha kalın olmaz. Büyük veya, ince veya kalın olursa sipsili sipsililikten çıkar. Biz ustalarımızdan böyle gördük dedi.”
Mehmet Ali Kayabaşın sipsilileri alınarak ölçümlendirildi.
Elektronik akort aleti ile ustanın bu biraz kalındır dediği sipsili çalınarak karar sesi ve diğer sesler belirlendi.
Mehmet Ali Kayabaş’ın sipsilisinin tüm delikleri kapatılınca, fa sesi veren, sol karar sipsilisinin borusunun uzunluğu 17,2 cm, boru kalınlığı ise, O,9cm olduğu belirlendi. Boruya sipsinin takıldığı ağız bölümünden ölçüme başlandı: Birinci delik sipsi takım yeri 3,8cm, birinci delik ikinci delik arası 2,3cm, İkinci delik üçüncü delik arası 2,3cm, üçüncü delik dördüncü delik arsı 2,3 cm, dördüncü delik, beşinci delik arası 2,5cm beşinci delik sipsili borusunun sonu ise 4cm olarak ölçülmüştür.Diğer ayrıntılı ölçümler çizimlerde gösterilmiştir.
Mehmet Ali Kayabaş’a sipsilisinin tüm delikleri kapattırılarak sipsilisi çaldırılmıştır. Fa —sol, la, si, do, re, sesleri üst deliklerden alt delikten de mi sesinin çıkarıldığı ‘belirlenmiştir. Bu sipsilinin sol karar bir sipsili olduğu kararına varılmıştır.

HÜSEYİN DEMİR

Yöre folklorunu ustadan almış, sazına hakim, yöre tınısını iyi bilen, kaynak ustaların yanında yetişen, okumuşlukla otantikliği birleştiren yörede iyi usta olarak tanınan, uluslararası yarışmalarda ülkemizi altı defa temsil eden, başarılı, çalmakta usta olduğu kadar, sipsili yapımında da çok iyi bir ustamızdır. Nota bilgisine ve kendisine yeterli müzik bilgisine sahip olduğu gözlendi.
Cebinden çıkararak: “Bu sipsilimin 17,5 cm uzunluğunda olanıdır. Üflendiği zaman fa sesini verir. Sol karar bir sipsilidir. 14 cm uzun1u olan bu sipsilim ise üflendiğinde do veya do diyez ses verir. Si karar bir sipsilidir. Kendime göre yaptığım gözlem ve denemelerde bütün sipsililerin bu boyutlarda olması kanaatine vardım. Aziz Karakaya, Osman Ali Aslan Kumpurcu Mehmet Ustanın çaldığı sipsililer hala kulağımda. Aynı rengi aynı tavrı aynı tadı arayarak, bularak çalmak benim için mutluluktur.
Sipsilinin tüm delikleri kapatı1ıp üflenince altı ses verir. İyi bir usta, iyi bir sipsili ile çok ustaca üfleme ile iki ses daha çıkarabilir bu yedek sesleri her usta çıkaramaz. Korolarda ve bayan seslerinde do karar sipsilinin sesine uyarlar.”Geniş bilgi kendi el yazısı ile kaleme a1dı bilgi yazısındadır.
Hüseyin Demir Burdur Valiliğinin çıkarmış olduğu Burdur Araştırmaları sayı 3, yıl iki Haziran 2002 sayılı dergide yayınlanan ilgili yazara ait “Sipsi” konulu yazıyı okuduğunu, derginin üzerinde kendi el yazısı ile yapılan yanlışları düzelttiğini belirtti.” “Sipsi bir ağaç veya tekne üzerine teller takılmasıyla dikey ve yatay olarak çalınır.” “Kesinlikle ağaçtan sipsi yapılmaz, tel takılmaz” 94. sayfanın birinci paragrafında “sipsili boyunun 15—25 cm” olarak belirtilmesini “üst sınır 20cm’ye varmaz”. 94. sayfada yayınlanan yazının ses genişliği olarak verdiği “1,5 (bir buçuk oktav)” ses genişliği görüşünü “bir buçuk oktav ses çıkmaz” bir oktavdan bir ses fazla diyebiliriz diyerek” eleştiride bulunmuştur,
Kazım Yılmaz iyi bir usta. Otantik çalma tekniğine sahip, çok iyi sipsili yapım usta ustası. Yeterli, nota ve müzik bilgisine sahip değil. Sipsili yapımında Burdurumuzu yüzünün akı ile temsil edebilecek yaşayan tek ustamız denebilir.

KAZIM YILMAZ

Kazıyım Yılmaz yi bir usta. Otantik çalma tekniğine sahip, çok iyi sipsili yapım ustası. Yeterli nota ve müzik bilgisine sahip değil. Sipsili yapımında Burdurumuzu yüzünün akı ile temsil edebilecek yaşayan tek ustamız denilebilir.

İNANÇ EKİNCİ

Teke yöresinde, Teke yöresine ve Türkiye’ye sipsiliyi yeniden tanıtan, yeniden sevdiren Gölhisar’ın Asmalı köyünde yaşayan sipsili ustalarının babası Osman Ali Aslanın yanında uzun süre çıraklık yapmış otantikliği kaynağından almış, Şahin Akay, Ferhat Erdem gibi sanatçıları etkilemiş ve etkilenmiş bir ustamızdır. Gölhisar ilçesi Armutlu mahallesinden Osman Yiğit’in ilginç sipsili çalmasını dinlemiş ve izlemiştir.
Dirmil ekolunu yerinde izlemiş ve gözleyerek bilgi ve görgüsünü arttırmıştır. Araştırmacı ve derlemeci babasının derlemelerini sürekli izleyerek, dinleyerek ilginç sonuçlara varmıştır.
Burdur Gölhisar doğumlu olan sanatçı bir taraftan ilköğrenimini yaparken bir taraftan da Şaban Sirel usta ile sipsili çalışması yapmıştır. Lise öğrenimi süresince Osman Ali Aslanın çıraklığını yapmıştır.
Marmara Üniversitesi Müzik Eğitimi Bölümü sınavlarını kazanarak müzik öğrenimini tamamlamıştır.
Süleyman Demirel Üniversitesi Eğitim Fakültesi Müzik bölümünün açmış olduğu öğrenim görevlisi sınavını kazanarak aynı üniversitede görev yapmaktadır.
Uluslararası yarışmalarda ülkemizi temsil ederek başarı belgesi almıştır. (Fransa Dijon’da, Polonya Krakow’da) . Yurt içi oyun ekiplerine teke yöresi türkülerini çalarak eşlik etmektedir. Ulusal oyun ekiplerine uluslararası yarışmalarda eşlik etmektedir. Kendi üniversitesinin Halkoyunları ve THM korosuna eşlik etmektedir.Ayrıca Hoytur,Anadolu folklor vakfı,Tuana,Gazi üniversitesi,Ankara üniversitesi oyun ekiplerine de eşlik etmektedir.
“Otantik ustalarımızla ve diğer ustalarımızla sürekli diyalog içindeyim. Öncelikle Kazım Yılmaz , Ali Tekin, Mehmet Ali Kayabaş gibi ustalarımızın kişisel tekniklerinin, sipsililerini, çaldıkları melodileri (Türküleri) inceleyip takip etmekteyim. Araştırmacı, derlemeci babam Abdurrahman Ekinci’nin derlemelerini izleyerek dinleyerek kayıtlarını tutuyorum, arşivini yapıyorum.
Sipsinin boyutları üzerinde durulması gerekirse şu açıklamayı getirmek yararlı olacaktır. Aslında diğer ustalarımız kendi dilleri ile konunun gereğini dile getirmişlerdir. Ben yerel basında ve ulusal basında yapılan ve yazılan yanlışlıklar üzerinde durmayı daha uygun buluyorum.
www.burdur.gov.tr Mefdaa. internet sitesinde ilgili yazar sipsinin boyunun yirmi cm olarak vermiştir . Bu boyutta bir sipsi sipsilikten çıkar. Gerçek boyutlar çizimlerdir.
I.T.Ü. Devlet Konservatuvarı Saz Yapım Bölümü Öğretim Görevlisi bir yazarımız sol karar bir sipsilinin boyutunu 20cm, la karar bir sipsili’nin boyunu ise 18cm olarak vermiştir. Masa başı bir çalışma olduğuna inandığım bu çalışma da Otantik ölçülere uymamaktadır. Gerçek boyutlar çizimdedir.
Burdur basınında sipsinin bir buçuk oktav ses genişliğine sahip bir saz olduğu savlanmaktadır. Bilindiği gibi sipsilinin üzerinde beş delik altta bir delik bulunmaktadır. Her delik bir ses bir de kapalı vazıyetteki ses yedi ses olur.
İyi bir usta, iyi bir sipsi ile üç ses daha çıkarabilir. Toplam dokuz ses civarında bir genişliğe varılır. Bir buçuk oktav ses genişliği 12 ses demektir. Benim sipsi ile çaldığım türkülerin hiç birisi on sesi aşmamıştır.

Burdur Life,Burdur Belediyesi Kültür Hizmetleri Dergisinin 57. sayfasında ilgili yazar sipsiye “dilli dük” demektedir. İki saz birbirinden çok farklı iki sazdır. Karıştırılmaması gerekir’’.
Sipsili bir çocuk ve çoban çalgısıdır.
“Çoban çocuklarımız da ağaç kabuğundan en eski Türkler gibi bura bura boru yapıp ve sipsi (sıbızgı) takıp öttürürler.”24
Anadolu ve Trakya’da çocuk düdüklerinin yapılma adetleri çeşitlidir.Fakat, aslının bir uydurmalık, bir gelenekten kalmalığı apaçıktır: Tekerlemeleri ve göreneği vardır. Ağaç kabuğundan buru burup tepesine (sipsi) takmaları çocukların bir marifetidir. (sipsi)ile (boru) bu oyuncakta iç içe geçmiş bulunuyor.”25
Siz nice nice sazlar yapın, yaratın çobanlar, çocuklar. Biz onları bulur ,alır, kullanır, korur gelecek nesillere aktarırız. Varsın adları ne olursa olsun.
‘Anadolu’nun Kızılırmak yayı içinde Hattuşaşa-Boğazköyde Hatiler Anadolu’nun en eski sahiplerinden sayılırlar. Daha sonrada Anadolu’ya Hititler sahip oluyor. Bu iki kültür Ekrem AKURGAL

Anadolu’da çalınan sazlar kayalara kabartma olarak işlenirken bu sazlar vazoları süslerken, biz dediğimiz bizi biz yapan atalarımız nerelerde neler yapıyorlardı.

“Bazı modern tarihçiler, Avarların tarihi köylerinden bahsederken , bir zamanlar Çin’in kuzey bozkır sınırlarında yaşamış olan büyük ihtimalle Proto Moğol nesli olan halkları kastetmektedir. M.Ö ilk 1000 yılın geç döneminde Çin kaynaklarında, bunlar Hu olarak bilinirlerdi esasen Hu ibaresi Çinlilerce tanınan ilk atlı , okçu olarak gözükmektedir.“30

“Kuzeydoğu Macaristan yakınında tepede bulunan bütün Avar mezarlarının en zengini olan , zengin asil mezarına gömülen insan olduğuna inanıyorlar.”

Bu mezarların birisinden çıkarılan Avar çifte kavalları ile Hunların, Anadolu’da ki Hititlerden hiçte geri kalmadığını, ispatlar.”31
Sipsilinin Türkler tarafından İsa’dan önce bin yıllarından önce çalındığının ispatıdır.

“Tukiyu (Türk) Erkeklerinin düşkünlükle (hyupu) çaldıklarını kadınlarının (çelik çomak) oynamayı sevdiklerini Çin kaynağından öğreniyoruz. Pipanın neslimizden iki bin kusur yıl önceleri Türkistan’dan Çin’e geçtiğini Çinliler haber vermiştir. “

“Mezapotamya’ nın diğer bir üflemeli enstrümanı eskiden çifte düdük veya çifte fülüt denilen ve bir çift kamış veya borudan oluşan ça1gıdır.“33-A

Çifte Obua, tef ve ksilofona benzer bir enstrüman çalan müzisyenler; fildişi kutu,

YENİ ASSUR DÖNEMİ
Sadberk Hanım Müzesi’ndeki URARTU kemer parçası
Saz ve çifte obua çalan kızlar ; Mısır, 18. Sülale
“(Obua) Çifte düdük veya çifte fülüt yazılı belgelerde geçer GI—DI ses çıkarın kamış ile eşitlenebilmektedir. Akatça karşılığı EMBUBU dur.”33-B
“Uygur duvar resimlerinde,Turfan duvarlarından alınmış Türk flütçüleri

M.S .938—985” 33— C

Günümüzden 3500 yı1 önce pipa denen sazımızı (kopuzumuzu) Çin’e ihraç eden atalarımız, sipsiliyi de, çifte kavalı da bulmuş çalmıştır. Bundan hiç kimsenin şüphesi olmasın. Anado1u’da, Önasya ‘da,Mısır’da, Avrupa’da,Asya’nın doğusundan verdiğim örneklerle sözü biz Türkmenlere getirmek istiyorum. : Ha sahi kimdi Türkmenler, nerelerden gelip nerelere yerleşmişti, Bu boylar Oğuzlardı. Bilinen 24 boydu.Doğudan, uzaklardan sarıp göçünü gelivermişler.

“Kayıcık (Kayı), Yazır (Yazgır), Düver (Döğer)(Düğer), Dodurga, Kumavavşar Karayükavşar, (Avşar),Bayındır,Çavdır( Çavuldur), Yuva Yuvalak (Yıva) (Yıvva), Salır (Salur)(Salgur)” 33-D
Buralara çadır tutmuş , hem yaylasına hem düzüne . İsim olmuş, isim vermiş ,obasına dağına, suyuna Teke yöresine.
“Türkmen Yörüktür adları, yeniye güzele açık. Edindiği kültürünü korumada tutucudur. Bağnaz ve gerici degillerdir. “34
“Yaylacı ve hayvancı Türkmenler musiki aletleri bakımından en tutucu, fakat sazları, kemençeleri , davul ve zurnaları ile en muhteşem Türk kesimidir. 35

Biz Tiirkmenler sazımızı sözümüzü arar buluruz.Alır kullanırız. . Tanır tanıtırız. Korumak için ,dirilmeyen,sönmeyen, yıpranmayan genlerimize geçiririz.Tüm sazlarımızı şimdi kullanırken, gelecek nesillere aktarır kullanmalarını sağlarız.

Türkmen ilinde Teke yöresinde kimin evinde sipsili, saz, cura, üç telli bağlama, çoban düdüğü yoktur ki. Burdur deyince üç telli bağlamada doğal çok sesle avşar beylerini çalarken ,sipsilide eşlik eder.

“Kar mı yağmış şu Avşarın düzüne
Sızılar mı girmiş kıratımın dizine
Selam söyleyin şu(o) Avşarın kızına( beyine)
Kendi gülüp bizi ağlatıp durmasın”36

SİPSİLİNİN KORUNMASI

Sipsiliyi korumak her zaman çalmaya hazır halde tutmak ayrı bir ustalık gerektirir. Sipsiyi ve borusunu korumak için ustalarımız yine doğal maddelerden yararlanmıştır. Çoban düdüğü kalınlığında bir kargı alınarak bir tarafı boğumlu, kalacak şekilde, bir tarafı da ağız olacak şekle getirilir. Hazırlanan kargının içi boşaltılır. Temizlenir.Hazırlanan sipsili kabının sipsi ve borusu kadar uzunlukta olmasına dikkat edilir. Sipsili kaplarının üzerleri yakılarak bıçakla çizilerek, oyularak, çeşitli Türk motifleri ile süslenir. Bazı ustalarda bu kabı deri bir kılıf içine sokarlar. Hazır1anan kabının havanın nem ve kuraklığından etkilenmemesi için mantarla tıkanır.(Kapatılır)

SiPSİLİYİ HAZIR HALDE TUTMAK
Sipsili kesinlikle kabı içinde tutulmalıdır.
Sipsi ve borusu çabuk kuruyan, çabuk ıslanan bir kargıdan yapılmamalıdır.
Sipsi uzun bir süre çalınarak pişirilmelidir.
Sipsiyi ağızda tutmasını bilmeyenlere kesinlikle vermemelidir.
Akort ipliği yerinde olmalıdır.
Akort ipliği faza kuruyan fazla nem alan maddeden olmamalıdır.
Sipsi dilinin normal bir açıklıkta durması sağlanmalıdır.
Sipsinin dili ile gereksiz şekilde oynanmamalıdır.

SİPSİNİN VE BORUNUN GELİŞTİRİLMESİ
Sipsili borusunun çeşitli metal ve plastik maddelerden geliştirilmesi sağlanabilir. (aliminyum.bakır,nikel, plastik yapılarak).
Sipsili borusuna diğer sipsiler takılarak (zurna,mey-balaban sipsileri) elde edilecek sesler dikkatle incelenmeli.
Sipsinin ve borunun dış alınlığı değiştirilerek denenmeli ve sonuç belirlenmelidir.
Sipsinin ve borunun iç delik genişliği değiştirilerek nasıl bir sonuca varılacağı belirlenmelidir.Borunun iç genişliği de incelenmelidir.
Sipsinin boru uzunluğunu artırılarak ve kısaltılarak nasıl bir sonuca varılacağı belirlenmelidir.
Sipsili borusunda üstte beş delik olduğuna göre Türklerin kendi buluşu olan pentatonik dizi ile ilişkisi araştırılmalı. Sonuç bilim dünyasına sunulmalıdır.
Beşperdeli, üçtelli,üçtelli bağlama ile pentatonik dizi açısından bağı araştırılmalı ve bilimsel bir sonuca varılmalıdır.
Diyez ve bemollerle, daha çok daha rahat ses almak için boruya, sipsiye yapılacak ekleme ve çıkarmalar belirlenmelidir.
Yapılacak çalışmalarda, yapılacak eklemeler, çıkarmalar özüne yani halkın bulduğu esasına bağlı kalmalıdır.
Yapılacak çalışmalar sonucunda elde edilecek yeni veriler ses uyumunu, ses güzelliğini, sesin tınısını, sazın icra kolaylığını bozmamalıdır.

SONUÇ
Bu sazımız sadece batı Akdeniz’ de çalınmaz.Yurdun ve diğer yurtların etkilenmiş her bölgesinde çalınmaktadır.
Bu sazımızın adı sipsilidir.
Boru artı sipsi den meydana gelmiştir.
Ölçüler oturmuştur.Sol karar bir sipsili borusu 17 cm - Do karar olan bir sipsili borusunun uzunluğu 14 cm dir.
Araştırmaya,geliştirmeye hazır ve yatkın bir sazımızdır.
Ses genişliği 7 artı 3 ses. Toplam ses genişliği 10 sestir.
Sipsili borusunun üzerindeki delikler perde değil deliktir. Delikler yardımı ile ses perdeleri bulunmaktadır.Perdelenerek değil.
Tarihte Avarlarda, Uygurlarda, Hititlerde, Akadlarda, Sümerlerde, Mısırlılarda, Çinlilerde çeşitli adlarla çalınmış ve tanınmıştır.
Tarihte kurulan bütün Türk devletlerinde biliniyor çalınıyordu. Türklerin ulaşabildiği her yerde çalınmaktadır, çalınacaktır,

Abdurrahman Ekinci. Araştırmacı Yazar
Araştırma Ana Sayfa

**^^DoLCe^^** · #13 (**permalink**) 01-09-2006, 01:53

KOPUZ
İlk Kopuz Çeşitleri

Çin kaynağı ile bir »Uygur Efsanesi« kopuzun başlıca iki tipini istintaç ettirmişlerdir:

1 P'i-p'a ile bir tutulması gereken tip ki: bunda gövde ile sap tarafı yekparedir; dıştan görünüşü şimdiki armudi fasıl kemançemizin pek irisi biçimindedir. Sol elin kavradığı sapın yüzünde perde destecikleri dizilidir. Ud'unen eski resimleri de bu tertipte olduğunu az üstteki madalyonlarda gördük. Gövde yüzü deri kaplıydı.

2 Tambur tipli, yani yekpare ağaçtan olmayan kopuz çeşididir. Yarım armudi çanağına, at kılı tellerinin mümkün uzunluğuna uygun boydaki alete ayrı bir sap takılıdır. Moğolların elinde asrımıza kadar yaşadığı belirtilen bu çeşidin çanak ağzında alt taraftan yılan derisi gerilidir. Sopa bitişik tahtadan gövde yüzü ortasında delik vardır. Saz dört telli olmakla beraber, sapta perde destecikleri yoktur. Ahmetoğlu Şükrullah'ın Anadolu'da »rebab« adıyla tarif ve resmini naklettiği ve Yunus Emre'nin kopuz ile bir saydığını göreceğimiz mızraplı saz açıkça işte bu ikinci tipin bizdeki devamıydı.

Kısaca, 1 numaralı tipten ud, lağuta ve emsali türemesine karşılık, 2 numaralısında tanbur küçüklerinin atasını görmek hiç de yanlış olmayacaktır. Ortaçağ için menşeler hep kopuz çeşitleridir. Kopuz, eski tambura tipiyle, Altay Türklerinde ve Kafkasya'da hala yaşamaktadır; göreceğiz.

3 Bu merhale Iklığ (oklu) kopuzdur; konumuzun dışındandır.

Kaşgarlı Mahmut, Kopuz, ikeme, Buçi adlarıyla çağının üç çeşitinden söz açarak, karşılama tefrik gözetmeksizin Arapça ud, mezher ve barbat muadillerini koymuştur. Ne yazık ki farklarını iyice anlatmamıştır. (Orta Asya'da saplı mızrap sazlarından elverişli olanların sırasında yay sürtmesiyle de çalındığını, Asya folklorunda sırf yaylı Kopuzların hala ayrıca yaşadığını geçen kitapta yazmıştık). Üst üç çeşitten hiç değilse birinin yaylı olmuşluğu tahminini tekrar edeceğiz: kanaatimce »Ikama« ile »Iklığ« aynı şeydi. Buçi kopuz dediği bence yekpare iri gövdeli ve gür sesli olanıdır. Sadece Kopuz adlısının tarifi şudur:

»Al-ud ellezt yadrib-ü bih«; işte bunun geçme uzunca saplı, yani tanbura tipli olması gerekiyor. Divandaki kopuz adını »kubuz« okuyanlar bence yanılmışlardır. Kubuz gibi söyleyiş bozuklukları Anadolu’da türemiş olabilir.

Kobuz- Karaim Türkçesinde: bir çeşit »ıklığ« kemençesi.
Kobuz- Kırgız ve Kara Kırgızlarda: Kırgız kemençesi (Iklığ tipi)
Kobuz- Tarançi: demirden ağız tanburası, Maultrommel [Rd. II. 662 ].
Komıs- [Altay, Teleut, Şor, Saray, Koybal, Kaç, Küer ve Baraba Türklerinde] umumiyetle çalgı.
Kobus- [Uygur] Musiki aleti. Uygur-Çin lugatinde sayfa 61 a »Kobuur« şeklinde kaydedilmiştir.
Kovuz- [Kazakça] Divayev s. 4.
Kavuz- [Ôzbekçe] Fitrat, s. 43.

Eski Kazak-Türk Yaylı Kopuzları

Kopuz- [ Çağatay] Saz, keman (Şehy Süleyman, S. 231 ).
Koboz- İki telli, tırnakla veya at kılından yapılmış yayla çalınan alet [Vambery, Das Türkenvolk, Leipzig 1885, S. 192].
Kubuz- Mininski bizden bu imla ile duydu ve yazdı.
Yurttan dil derlemeleri sırasında Kopuz, Kubuz, Kovoz (Kovuz), Kopur , Koz, Kuvuz (Kovuz), Koğus, Koğuz gibi »kopuz« ile yalnız dıştan andırışan ve saz, çalgı ile hiç bir ilişiği belirtilmeyen bazı kelimelerin devşirildiği doğrudur; bunların anlamları teşbih ve mecaz ihtimaliyle bile kopuz sazından uzak düşmektedir. Uygurca'daki mesela biz »Koğuş« kelimesi mücevvef, nale, koğuk, kovuk anlamlarıyla kopuzu düşündürdüğü halde, bizdeki sonuncular çok uzak düşüyorlar. Kalanını etimolog düşünür.

Musıkici anlamıyla bir Komığçı nispeti Radloff'ta göze çarpıyor (Rd. ; Altay, Teleut) Fazla yaygın olmamasına rağmen Kopuzcu'dan bozulmalığında hiç şüphe yoktur. O kadar şüphe yoktur ki: Radloff'un Kırım Türkçesinden aldığı ve musikici anlamlı bir Kulanşı nispetinin de »komığçı« ile dıştan alakasızlığı aynı derecede muhakkaktır.

Çin telaffuzu içinde kılık değiştirmiş görünen Kongkau (Kungçkayu veya Kong-hesu) kelimesinin bu dış üçüzlüğüne rağmen anlamca bir çeşit saz ve kopuz, daha doğrusu Kopuz çeşiti demek olduğunu maddesinde (baş taraflarda) görmüştük (Pelliot: Kum-Kou; Çinli Vang-yen-tö'nün yazılı müşahedesinden ve Çincedir).

»Kopuz sazı« veya »Kopuz tanburası« denildiği hiç bir eski metinde görülmemiştir. Kopuz çalgısı denilmesi de aynı şekilde bir fazlalık olurdu. Kopuzun çalgılığı kendi adında meknuzdur.

Kopuz- Kitabımız zaten bu konuya dair bulunduğu için, şu madde ye metinde tasarruf fırsatını bulamadığımız üç beş özelliği almakla yetiniyoruz.

Prensip itibariyle Kopuz adı belli başlı alfabelerce batıya doğru emniyetle yazıya alınabilmiştir. Türkçe dışı dillerde de hemen aynen yazılıp söylenebilmişliği kelimenin çetrefil bir bünye taşımamışlığı ve nadir fonemlerden sesce uzak kalmışlığı sayesindedir. Türk diyeleklerinde bilakis söyleniş çetrefilliğine uğraması, harekesiz Arab harflerinin serbest imlalara yol açtırması, sonra da bunların yanlış okunması yüzünden vukua geldi denilebilir. Yalnız Kopuz, Kupuz, Kubuz üçüzlüğü halk dilinin eseri oldu. Bu adın muhtelif yetkili lügatlerdeki imla ve ülkeleri şu suretle özetlenebilmiştir:

Kobuz- [Kara Kırgız, Kırgız, Tarançı, Şark Türk, Karaim ve Kırım Türklerinde].
ŞARK TÜRK.- Musiki aleti (Rd. lug. IJ .662) ; armut biçimli bir çeşit tanbura -ki tek tellidir. [M. Pavet de Courteille, Paris 1 870, s. 422 ]. İmlası yine Kobuz'dur.

Yurtta Kopuzdan Son İz ve Hatıralar

Büsbütün tarihe karışmış sanılan öylesine eski bazı musıki unsurlarımız var ki, yurdun tek tük köşelerinde, mesela kenar bir ilin kabına çekilmiş iki üç köyünde bunlardan her hangi bir hayat iziyle tesadüfen karşılaşırsak şaşıralım mı, sevinelim mi bilemiyoruz. Kopuz ve Ozan'la karşılaşmalar ayni cümleden oluyor. On yıl önce Türk Folklor Araştırmaları dergisinin ikinci sayısında (eylül 1949) çıkan kısa bir yazım ile şu makaleyi karşılaştıracak olan bulunursa konuya on yılda fazla bir buluş katamadığımı görür; fakat, aranmakta devam edilirse yeni bilgiler bulunabileceğini de inkar edemez. Çünkü, bir iki madde edine bilerek şimdi ara1ara kattık, bahsi güvençle beslettik.

Kopuz adının evvelce yalnız beş on köy isminde damgalı kaldığını sanmıştık. O yerlerde bu sazla ilgili araştırmalar yapılması gerektiğini düşünmüştük. Mesela Zığanalardan sonraki Erzurum yolunda Bayburt 'tan üç saatlik uzaklıkta o kazaya bağlı Kopuz Köyü bulunduğunu 1928 folklor gezimizde öğrendik; fakat, halkının kopuz çalmadığını uzaktan soruşturup anladık! Her halde »Saz« çalıyorlardı ve işte bunun eski adı kopuz olacağı açıktı. (Karşılaştır : Abdülkadir [İnan], Birinci İlmi Seyahate dair Rapor , H.B. D., İstanbul 1930) ; Gümüşhane'nin Torul kazasında Kopus Köyü; Urfa'nın Suruç kazasında Kopuz Köyü; Diyarbakır'ın Silvan kazasında Kopusu Köyü,. Bayazıt'ın Eleşkirt kazasında Kopuz süfla ve Kopuz Ülya adli iki ayrı köy; ve daha bilmediklerimiz.

Tokat'ın Reşadiye kazasından bir köyde bir bağlama çeşitinin ora yerlisince adı Kopuz olduğu, irice gövdesine nispetle sapının kısalığı merkezde duyulmuştu. Tahkikine imkan bulamamışlar. Tarif düşündürücü kaldığı için ihtiyarlarından mesele soruşturulmaya yine de değer. Son hatıralar toplanmalıdır .

Türk Dil Kurumu açıldıktan sonra anketle derlenen kelime fişlerinin incelenmesi, çalgı adları olarak kopuzla ilgili notların doğumuzdaki toponomik izlere inhisar etmediğini meydana çıkardı (1938): Kopuz, Kupuz, Gubuz gibi andırışlı bazı kelimeleri tarife çalışan bir takım fişler »çalgılarla hiç bir ilişiği bulunmayan, belki mecaz yoluyla yaşamakta olan« anlamları belirtmiş görünmektedirler. Nitekim Konya ve havalisinde çok gürültülü ve ukalaca konuşan, övünmek üzere durmadan ötenlere »Gubuz; Kubuz« derler, deniliyor.

Derlenen maddelerden bazıları da açıkça çalgı adlarıydı :

Kılkobuz,- Kemençe. (Karaçay »Tokat«). Bu aletin mahiyetini yerinden çok sonra tahkik edebildik, Geçen Iklığ kitabımızın sözlüğünde maddesine bakınız.
Kobuz.- Köylüce: el mızıkası (?), (Karaçay »Tokat«, 1933 derlemelerinden)

Kopuz,- Evvelce Türklerin kullandığı bir saz ki kelimenin bu anlamını bir kısım halk bilir, (O tarihte 65 yaşında olan, çiftçi, okur yazar ve yerli bir erkekten derlenmiş, 1933; Ordu-Ulubey), Saz, çalgı: bir kısım halkça (Alucra, Giresun), Saz anlamına (Bolu), Herkesçe: bir nevi saz (Şebinkarahisar »Giresun«). Demek ki Karadenizlilerce de kullanılırdı, nitekim oralarda Iklığ ad1ı köyler de vardır,
Kubuz.- Bir çeşit saz çalgısı (Konya; Isparta). Az yukarıdaki mecaz manaya da bakınız; kelime aynıdır.

Şebinkarahisar'da kopuzu herkesin bir saz çeşidi adıyla bildiğini az üstte gördük, Şebinkarahisar ilçesindeki Ozanlı Köyü adı onu besletici bir damgadır, Şebinkarahisar'ın kültür ve folklor tarihi hakkında basılı kitapta (ki bundan o bölge oyunları için »Yurt Oyunları Kataloğu« kitabımızda bahsettik, çıkacaktır) yörenin »Yüzük oyunu« etraflıca anlatılırken bir sürü manzum türküleri sırasında dokuzuncu sefer adına şu mani kopuzu anarak geçiyor:

Ormanda çoktur domuz
Oyunumuz oldu dokuz
Arkadaşlar çalın kopuz
Hey zalım nenni,
Nenni de nenn!

Beyitlerin söylenişinde herkes ağız ve eliyle bağlama, davul zurna
taklidiyle güya çalgı çalar.

Kaynak:
Mahmut R. Gazimihal
Ülkelerde Kopuz ve Tezeneli Sazlar

**^^DoLCe^^** · #14 (**permalink**) 01-09-2006, 01:55

KORNO

Korno, obua ailesinin bir üyesidir. 1.5 oktav daha tiz olduğu için alto obua da denmektedir. Şekli genellikle obuaya benzer olup, orkestra’da 3. obuacı tarafından çalınmaktadır.

Tarihçe:

Korno’nun ilk prototipleri 17.yy sonundan önce ortaya çıkmıştır. Bu aletler kıvrık boynuz biçiminde, deri kaplı ve gövdesi delikliydi. Delikler, parmakların açılımını kapsayacak bir açı ile yerleştirilmişlerdi. Johan Sebastian Bach tarafından kullanılan Oboa da Caccia (Av obuası) nın, kornonun çok benzeri olduğuna inanılmaktadır. Karanlık ve yaslı sesi, Hector Berlioz, Peter Ilich Tchaikovsky ve Richard Wagner gibi besteciler tarafından öne çıkarılmıştır.

**^^DoLCe^^** · #15 (**permalink**) 01-09-2006, 02:00

TARİHTE KEMAN'IN YERİ

Keman'ın ilk kez nerede yapıldığı kesin olarak bilinmemekle birlikte , ortaçağda İngiltere'de Fiddle , Almanya'da Fiedel İtalya'da Lira da Braci , Fransa'da Viel adlarıyla kullanılan yaylı çalgılar Keman'ın atası sayılır. Lavignac , Keman'ın Türklerin Kemençe'i guz (Oğuz Kemençesinden)alındığını yazar. Bazı kaynaklarda ise Arapların Rebab'ından geliştirildiği öne sürülmüştür . 16.ve 17. yüzyıldaki Keman yapım ustaları Nicolo Amati , Paolo Maggini , Giuseppe Guarneru , Antonio Stradivarius Keman'a son şeklini vermişlerdir . Keman asıl biçimi korumakla birlikte 19. yüzyılda , bazı değişikliklere uğradı . Çağdaş Kemanda gövde ve sap daha uzun ,köprü daha yüksektir . Keman'a orkestrada ilk olarak ,1565 te St.Riggo ve Corteccia'nın eserlerinde yer verilmiştir . Sonraki yıllarda orkestradaki görevlerinden dolayı 1. ve 2. Keman olarak adlandırılmış orkestradaki sayıları çoğaltılmıştır.

TÜRK MÛSİKÎSİ'NDE KEMAN'IN YERİ

Keman'ın Türk ülkesine ne zaman geldiği kesin olarak bilinmiyor. İstanbul ve Trabzon gibi Lâtin ülkeleri ile sıkı ilişkiler bulunan şehirlerde çok eskiden beri Keman'ın en eski örneklerinin bulunduğu ileri sürülmüştür. Kanunî Sultan Süleyman 'ın sadrazamlarından Makbul İbrahim Paşa'nın gençliğinde, padişahın şehzadesi olarak Manisa'da bulunduğu yıllarda Keman çaldığı biliniyor. Yine bu yüzyılda yaygınlık kazanmış bir saz olarak klâsik mûsikîmize girememiş olmakla birlikte , halk arasında çok tutuluyor ve koltuk meyhanelerinde çalınıyordu. Keman'ı üst düzey sınıf arasına sokan kişinin , Sultan 1.Mahmud dönemi sanatkârlarından olan Corci olduğu ileri sürülür. Keman'dan önce mûsikîmizin yegâne sazı Rebab idi .O yıllarda Keman'a "Viola d'Amore" deniyordu ki, bu sazın benzeri yakın zamanlara kadar kullanılmış olan Sine Kemanı'dır. Kemani Corci'ye kadar bütün kaynaklarda , eski Türk Kemanını çalanların Türk olduğu halde, 18.yüzyıldan , daha doğrusu Corci'den sonra Türk olmayan kimseler Batı Kemanını çalmağa heves etmiş ve pek çok ünlü isim otaya çıkmıştır. Hiç şüphesiz bu sanatkârlar " Viola d'Amore " nin farklı şekli olan Sine Kemanı'nı çalıyorlardı ; Yedi teli olan Sine Keman'ın sesi biraz boğukça olduğu ve Kemençe sesine benzediği için , musikîden anlayanlarca daha çok tercih ediliyordu . 19. yüzyıl başına kadar Keman çalan sanatkârlar Keman'ın her iki türünü de kullanmışlardır. Daha sonra Sine Kemanı unutulmuştur. Son icrakârları Mustafa Sunar ile Nuri Duyguer olmuştur . Batı Keman'ının ülkemize yerleşmesinde Romanyalı Miron'un büyük rolü olmuştur. Ülkemizde Türk Musikîsi ölçüleri içinde çok güçlü icrakârlar yetişmiştir . Bir devreye damgasını vuran bu sanatkârlardan bazıları şunlardır: Kemanî Hızır Ağa , Kemanî Rıza Efendi , Kemanî Corci , Kemanî Kör Sebuh , Kemanî Aleksan Ağa , Kemanî Memduh , Bülbülî Salih Efendi ,Reşat Erer , Nubar Tekyay , Sadi Işılay , Hakkı Derman , Selahattin İnal v.b. Musikî terminolojimizde Keman çalanlara " Kemanî " denir .

KEMAN'IN ÖZELLİKLERİ

Keman insanı derinden etkileyen , eşsiz güzellikteki sesiyle , yaylı çalgılar ailesinin en önemli üyesidir. Sesi , öteki çalgılara göre birçok bakımdan insan sesine daha yakındır . Keman , çene altı ile omuz arasına sıkıştırılarak tutulur. Sol elin parmakları sap üzerinde bulunan tellere basarak gezinirken , sağ elde tutulan yay ,Keman tellerine sürtülerek çalınır . Gövdenin orta bölümündeki yan girintiler yayın daha kolay hareket etmesini sağlar.35 ile 36 cm arasında değişen bir gövdesi vardır. Küçük ve hafif bir çalgı olmakla birlikte , ortalama 84 ayrı parçanın bir araya getirilmesiyle yapılır .Genellikle iki cm .kalınlığında bir çam veya akağaç'tan oyma kalemi ve rende kullanılarak biçime sokulur . Keman'ın bir gövdesi ve buna bağlı bir sapı vardır.Gövde göğüs tahtası ya da tabla denen üst kapak , alt kapak ve onları birleştiren yanlık adlı verilen bir kasnaktan oluşur. Tellerin köprü aracılığıyla gövdeye yaptığı basınca direnebilmesi alt ve üst kapaklara hafif bir kavis verilmiştir . Sapın ucundaki burgulara( kulak) sarılarak bağlana teller bir eşikten (köprü) geçerek gövdenin ucundaki kuyruk bölümüne bağlanır . Köprü tellerin titreşimini üst kapağa iletir .Burgu yuvalarına yerleştirilen kulaklar tellerin istenilen ölçüde gerilmesini sağlar . Gövdenin içine boydan boya yerleştirilmiş ,bas çubuğu ya da bas kirişi denen bir çıta , eşiğin tam altında da can direği denilen bir takoz bulunur . Bas çubuğu sesin tınılanmasına , can direği de ses titreşimlerinin alt kapağa iletilmesine yardımcı olur . Üst kapak üzerinde " f " biçimindeki iki ses deliği ses titreşimlerinin gövdeden dışarı çıkmasını sağlar . Dış etkilerden korunabilmesi için yapımı tamamlandıktan sonra özel karışımlı bir tutkalla cilalanır, cila aynı zamanda Keman'ın ses tınısını belirleyen önemli bir öğedir. Keman yapım ustalarına Luthier denir . Ülkemizde Keman yapım teknikleri çok gelişmiş , çeşitli yarışmalarda birincilik alan Luthierlerimiz vardır bunlar : Cafer Açın , Mesut Gözalan, Yunus Tarhan , Mehmet Alkan ,Nevzat Önder ,Ayhan Damcıoğlu , Ahmet İyidoğan ,Emin Tilev , Bedii Akol v.b.

KEMAN'IN AKORT SİSTEMİ

Keman 'ın metalden ya da hayvan bağırsağından yapılmış dört teli vardır . Akort sistemi pest'ten tize doğru : SOL-RE-LA-Mİ olarak düzenlenmiştir. Batı Kemanlarıyla aynı akort sistemine sahip olmasına rağmen , Türk Mûsikîsine uygun şekilde isimlendirilmiştir : DO-SOL-RE-LA dır . Bazı icracılar " LA" telini , İnce "SOL" düzeniyle kullanmaktadır bu konuda çeşitli fikirler öne sürülmüştür . Eskiden kullanılan ve Avrupa'dan getirilen Kemanların 5 esas 6 (7)ahenk teli olduğu ve aynı telin yine ince "SOL" olarak akord edildiği biliniyor. Bir başka görüş ise , Rebab ve Ud gibi çalgıların akorduna benzetmek için böyle hareket edildiğidir. ( "LA" akort Türk Mûsikîsi icralarında çiğ kalmakla birlikte , bazı makamlar transpoze edildiğinde icrada zorluklar oluşmaktadır )

**^^DoLCe^^** · #16 (**permalink**) 01-09-2006, 02:04

FAGOT

Fagot iki dilli bir enstrümandır. Toplamda 2.5 metreye yakın silindirik ahşap tüpten yapılmıştır. 4 bağlantı parçasından oluşur: Bass parça, tenor parça, çift parça ve çan parça olmak üzere. Çan parça olarak adlandırılan kısım bass kısma alttan bağlı olup kıvrıktır. Bu grup tenor kısma sonra topluca çift parçaya bağlıdırlar. Çift dilli ağızlık tenor parçaya bir başka parçayla bağlıdır. Bassoon üzerinde 8 delik ve 10 tuş bulunur. Müzisyen dilli parçadan üfleyerek ve tuşlarla ton değiştirerek enstrümanı çalar.

Tarihçe:

Fagot 1650 lerde büyük bir ihtimalle, kıvrık şekilli tek parçalı bir enstrümandan türetilmiş olmalıdır. Modern Fransız Fagot’u, 19.yy ortalarında, Buffet-Crampon isimli bir Fransız firması tarafından geliştirilmiştir. Alman Fagot’u ise Wilhelm Heckel isimli bir imalatçı tarafından mükemmelleştirilmiştir. Avrupa’nın çeşitli yerlerinde farklı türlerde çalınmaktadır.

**^^DoLCe^^** · #17 (**permalink**) 01-09-2006, 02:11

TİMBAL
Alm., Pauken
Fr., Timbale
İng., Kettle - Drum
İta., Timpani
Kutur : 62 cm.
Yüksekliği : 44 cm.

Üzerine geçirilmiş deriye tokmakla vurularak çalınan, yarım küre biçiminde, derinin gerildiği küre bölümü alaşımlı bir çalgıdır. Ses düzeni yapılır. Düzeni deriyi gövdeye saptayan çemberin kenarındaki kelebekleri sıkmak veya gevşetmekle yapılır. Çok eski yıllara dayanan bir geçmişi vardır. Ordularda uzun süre kullanılmış bir çalgıdır. Batı' ya geçişinden sonra Operada, sonra 1760 yıllarında Manheim' de Senfoni Orkestrasında yer aldı. Büyüklü - Küçüklü iki parçadan oluşmuştur. Bu biçimde olanları, çalınacak bestenin dizimine göre, düzenlenir. Bu iki parçadan büyüğü; dizinin Tonik, diğeri; Dominantına göre düzenlenir. Notası, dördüncü çizgi Fa açkısı ile yazılır. Üç çeşidi vardır:
a. Büyük Timbal : 80 cm.
b. Orta Timbal : 74 cm.
c. Küçük Timbal : 68 cm.

İçlerinde en az kullanılanı; Küçük Timbaldir. İki Timbal, gerekli olan aralıklarda düzenlenir. Bu, beşli, dörtlü, üçlü, ikili veya altılı olabilir. Çoklukla sekizli olarak da kullanılır; ve güzel bir etkisi vardır. Ağaç, deri kaplı, sünger başlıklı vb., gibi Timbal tokmaklarının çeşitleri vardır. Birinci; sert bir ses ve erkeli geçişler, ikincisi; daha yumuşak sesler, üçüncüsü; Kreşendo ve PP., deyileri için uygundur. Timballer en güç tartım biçimlerim yapabilir. Sesin söndürülmesi için, bir el tokmaksız olarak deriye yapıştırılır. Şimdi üzerindeki küçük bir düğmeyle akort edilebilen çeşitleri yapılmaktadır.

**^^DoLCe^^** · #18 (**permalink**) 01-09-2006, 02:13

LAVTA

Lâvta Arapça lût, Fransızca luth, İngilizce lute, Almanca laute, İtalyanca luito, İspanyolca port laud adları ile bilinmektedir. Roma ve yunan'da ilkel şeklinin adları ise Tesdudo ve Chelys'dir. Osmanlılar da ise lâvta ismiyle adlandırılmıştır.

Lâvta geçmiş devirler itibariyel önemli bir mazisi vardır. İlk çağ milletlerinden Sümerler, Eski Mısırlılar, Bâbilliler, Romalılar ve Yunanlılarda bu sazın ilkel şekline rastlanılmaktadır. Daha sonraları Araplar tarafından tekâmül ettirilip Endülüs Emevîleri vasıtasıyla İspanyollar'a geçtiği, oradan da diğer batı ülke kültürlerine yerleştiği anlaşılmaktadır. Hatta bugünkü gitarın bu ud ve lâvta sazından esinlenerek geliştirildiği batılı kaynaklarca söylenilmektedir. Lâvta 17. Asra kadar batının en önemli sazlarındandı. Bunu, bugün mevcut olan gravür ve resimlerden de anlamak mümkündür.

Lâvta mûsikîmize 18. yüzyılda girmiş, uzun yıllar iki lâvta ve bir kemençe ile üçlü bir grup yapılarak kabasaz takımlarında kullanılmıştır. Böylece klasik mûsikîmizin içinde halk mûsikîsi geleneğini sürdürmüş, köçekçe ve oyun havalarında kartal kanadı ile çalınarak icra edilmiştir. Ritmik tempolarla icraya renk ve canlılık veren refakat sazı özelliğinde kalmıştır. Bu zaman içerisinde ince saz takımları içerisine alınmayarak sadece kahvehanelerde icra edilen eserlere refakat etmiştir. Ancak bu durum Tanburi Cemil Bey'in bu sazı eline alıp üstün kabiliyetini bu saz üzerinde de göstermesiyle sona ermiştir. Tanburi Cemil Bey ile saz artık solo olarak kullanılmaya başlamıştır. Cemil Bey, lâvtayı tanburda olduğu gibi ama ucu yuvarlatılmış bağa mızrabı ile çalarak lâvtada yepyeni bir tını elde etmiştir. Böylelikle lâvta üzerindeki bu yaygın kanaat değişerek artık Lâvta incesaz takımlarına dahil edilmiştir. Tabii bunda Cemil Bey'in üstün lâvta çalma yeteneğinin önemi büyüktür. Bu durum uzunca bir süre devam etmiştir. Artık günümüzde pek nadiren kullanılmaktadır.

Lâvta, gövdesinin görünüşü itiabarı ile uda çok benzer. Ancak udun teknesine göre daha engindir. Bir başka değişle udun teknesinde bulunan dilim sayılarından daha az sayıya sahiptir. Göğüs tahtası üzerinde sadece bir adet kafes bulunur. Lâvtanın en önemli özelliği uda göre daha uzun saplı olması ve perdeli olmasıdır. Tanburi Cemil Bey'in geliştirdiği Lâvta tipinde 18 adet perde bulunuyordu. Ancak günümüzde transpoze göz önünde bulundurularak 26 perde kullanılmaktadır.

Lâvtanın sekiz teli olup bunlar ikişer ikişer tek sese aşağıdaki şekle göre akord edilir. Ancak bazı lutierlerimiz ise en üst (bam teli) yerine tek tel ve burgu kullanmak suretiyle yedi telli lâvta da imal etmektedirler. Bu, sazın icrasına yada akrort sitemine bir farklılık getirmez.

Lâvta için kullanılan teller kalınlıkları 1-2. tel 0.65, 2-3. tel 1008, 4-5 tel 1014, 7-8 yada tek başına 7. tel için 1024 kalınlıklarındaki tel kullanılmalıdır. 1-2. tel naylon, diğer teller ise ud da olduğu gibi sırma tellerdir.

Lâvtadan en iyi tınıyı almak için bağa mızrap kullanılır. Mızrap, tanbur mızrabına göre daha ince ve ucu yuvarlatılmış olmalıdır. Mızrabın tutma şekli aynı tanburdaki gibidir. Buna rağmen kimi lâvtavîler ise udda olduğu gibi plastik mızrab kullanmaktadırlar.

Lâvta sazı ud ile tanbur arası bir ses özelliğine sahiptir. Bağa mızrap kullanıldığında ve perdeler iyi kullanıldığında tanbur sesine çok yakın ses elde edilebilir. İşte bu özellik lâvtanın günümüzde yaygın kullanılmasına engel taşımaktadır. Bir saz topluluğunda ud ile tanburun bulunması, bu her iki sazın sesine benzer başka bir sazın kullanılması gereğini ortadan kaldırmıştır. Diğer başka bir sebebi ise teller arasındaki aralığın beş ses olmasıdır. Bu durum transpoze uygulamada ileri baskı tekniği gerektirir. Bu nedenle uygulamadaki zorluk sazın topluluklarda kullanılmasına mani olmaktadır.

Lâvta, tanbur ve ud çalanlar için üzerinde biraz çalışıldığı takdirde öğrenilmesi daha kolay bir sazdır. Özellikle kimi udîlerimiz tıpkı udda olduğu gibi teller arasındaki sesi 4 ses akort ettiklerinden günümüzde kimi topluluklarda yeniden çalınmaya başlamıştır. Bu da lâvta sazının geleceği açısından önemlidir.

Lâvta için günümüzde yazılmış herhangi bir metod ve bilimsel bir kaynak yoktur. Ancak batıda özellikle barok müzik tarzında halen kullanılmaktadır. Batıda kullanım şekli gitarda olduğu gibi çelik tel ve gitar akort sistemine göredir.

Başta Tanburî Cemil Bey olmak üzere, Mes'ud Cemil, Lütfi Bey, Lâvtacı Andon ve Lâvtacı Civan önemli lâvtavîlerdendir.

**^^DoLCe^^** · #19 (**permalink**) 01-09-2006, 02:20

SANTUR

Bu saz Tevrat’ta “Psanterin “ olarak geçer. Büyük ihtimalle Santur sözcüğü bundan türemiştir. İbranilerin çalgısı olup 11 ci yüzyıldan sonra Avrupa’ya yayılmıştır.Mısır’da ikişer çelik telli, İran’da ise dörder adet pirinç telli olarak kullanılmaktadır.

Eski Türk sazlarından nüzhenin (1) gelişmiş şeklidir. Geometrik olarak ikizkenar yamuk şeklindedir. Telleri önceleri ibrişimdendi. Sonraları madeni ve sarma tel kullanılmıştır. Eski Türk ve İran santurlarında sarı pirinç tel kullanılır. Avrupa santurlarında genellikle çelik ve çelik üzerine gümüş sarma teller kullanılmaktadır. Her bir sazın yapısına göre kullanılan bu tellerin tınıları farklıdır. Santur masa üzerinde veya bir sehpa üzerinde çalındığı gibi piano gibi bacaklı şekilleri de vardır. Uçlarına keçe veya ince tülbent sarılan ince iki sopacık ile çalınır. Bunlara eskiden olduğu gibi “Zahme” veya “mızrab”’da denir.İranlılar mızraba bir şey sarmadan çalarlar.

Zahme-Mızrap

Bugün Santur Amerika’da (Hammered Dulcimer), Çin’de (Yangtjin),İsviçre,Almanya ve Avusturya’da (Hackbrett), Fransa’da (Tympanon), Macaristan’da (Cimbalom), İrlanda’da (Tiompan), Yunanistan’da (Santuri), Türkiye ve İran’da (Santur), Romanya’da (Timbal) ve Hindistan’da (Santoor) gibi adlarla kullanılmaktadır.

Evliya Ağa’nın “ Tefhim ül Makamat fi Tevhid ül Nağamat” isimli eserinde santur resmi vardır.17.yy.da Türkiye’de bulunmuş Meninski’nin anılarında adı geçiyorsa da çağdaşları Evliya Çelebi ve Katip Çelebi’de Türk çalgıları arasında yer almazlar.19.yüzyıl sonu ile 20.yüzyıl başında İstanbul’da iki çeşit santur kullanılmıştır

1) Alafranga Santur : Daha çok 1900 lü yıllarda musevilerden meydana gelmiş saz takımlarında görülen ve “ Hamaili Santur” denilen santur olup beşer beşer dizilmiş 160 teli bulunur. Yani 32 seslidir. Türklerinde kullandığı bu Santur bazı değişikliklere uğramıştır. Ses sayısı azaltılarak 24 sese yani herbiri beşerden 105 tele indirilmiş ve eşiklerin yerleri değiştirilmiştir. Türkler eskidenberi santurlarında pirinç tel kullanmışlardır. Tellerin bazıları (1. Ve 3. Teller) eşikler aracılığıyla üçe bölünerek iki ses verir duruma getirilmiştir. Normalde iki eşiğin ortaları kullanılarak kenarda kalan bölümler kullanılmazlar.

Hamaili santur krokisi

Bu çeşit Santuru, I.Abdülmecid (1839-1860) zamanında Muzıka-yı Hümayûn’dan Hilmi Bey Romen çalgıcılarda görmüş ve çalımını öğrenerek değişiklikler yapmış, ismine de “Alafranga Santur” demiştir. Bu çalgı düzeni Türk Müziğinin bütün seslerini veremediğinden klasik topluluklarda kullanılamamaktaydı. II.Dünya Savaşı sıralarında sarı tel bulunmasında çekilen güçlük nedeniyle çelik tel denenmiş ancak çok sert ses verdiğinden tutulmamıştır.

2) Alaturka Santur : Ses genliği bir tam aralık azalmıştır. (2 sekizli ve 1 küçük üçlü) . Akordu Türk Müziğinin bazı seslerini çıkarabilecek duruma gelmiştir. Örneğin : Si-Do ile Fa diyez-Sol arasında ayrıca bir ses bulunmaktadır. Tam aralıkların arasında yarım ses vardır. Bu yarım sesi tek tel verdiğinden çalıcı bu tek teli makamın gereğine göre yeniden ayarlıyordu. Bu Santurda öbürünün aksine Segâh sesi bulunuyordu (R.Yekta:La Musique-madde). Teller çift ve tek sıra sayılı olmak üzere eşikler aracılığıyla iki diziye ayrılmıştır.Çift sıra sayılılar, düz sesleri, tek sıra sayılılar tam aralığın yarısındaki sesleri gösterirler.(Segâh ve Çargah arasında Buselik, Acem ileGerdaniye arasında 1 koma Fa diyez= Dik Acemaşiran sesleri vardır). Başka komalı sesler yoktur. Anlaşıldığı üzere Türk Müziğinin tüm seslerini çıkartacak kapasitede değildir.

Santuri Ziya Santur’un krokisi

Aşağıda her iki santurun kıyaslaması görülmektedir:

Hamaili Santur
160 Tel adedi
12 Perde adedi
32 Seda adedi

Ziya Santur’un geliştirdiği Santur
95 Tel adedi
19 Perde adedi
28 Seda adedi

Yukarıda bahsettiğimiz Hilmi Bey’in talebesi Türk Müziğinin ünlü bestekârı ve Santurîsi Ethem Bey’dir (1855-1926). Ethem Ef. Türk müziğinde bilinen en güçlü Santur icracısı ve bestecidir. Enderun’da yetişti. Muallim Şefik Bey’in öğrencisi oldu. 1871 de Tophane’de bir meşkhane açarak öğrenciler yetiştirdi. 1908 de Darülmusiki-i Osmanî’de dersler vermeye başladı.400 civarında eser besteledi.

Hint Santuru

Santurî Ethem Beyden santur dersi alan Ziya Santur(1862-1952), bu sazda bir takım değişiklikler yapmış ve 1914 de ilk Santur metodunu yazmıştır.Bu metodu 1947 de tekrar elden geçirerek neşretmeye çalışan Ziya Santur, birçok defalar orijinallerinin kaybolması nedeniyle metodunun bas ıldığını göremeden 1952 de vefat etmiştir.Ziya Santur, o zamana kadar kucakta çalınan Santura sehpa yapmış ve saza 6 adet ses eklemiştir. Ziya Santur’un talebeleri arasında Cevdet Kozanoğlu, Hüsnü Tüzüner, Zühtü Bardakoğlu, Mustafa Sunar, Osman Güvenir ve Vecdi Seyhun bulunmaktadır.Yapılan tüm değişikliklere rağmen santur Türk Müziğinin bütün seslerini vermekte yetersiz kalmış bir kısım amatör çalıcılar dışında bu sazı yaşatacak profesyoneller yetişmemiştir.

Ziya Santur, hocası Ethem beyle ilgili anısını ve santurun kullanımı hakkında şunları anlatıyor :

-“ Bir mecliste Hüzzam faslı icra edilirken ara taksimini zorla Ethem beye verirler.Bugünkü kadar (1948) tekamül etmemiş olan eksik perdeli santur icrasında müşkül duruma düşen Ethem beybir hayli ter dökmekle beraber hemen hüzzam makamından atlayıp şed yollarla bulduğu motiflerle cidden üstadane bir taksim yaparak hüzzamda karar verir.

Sehpalı İran Santuru

Bugün Santur layık bulunduğu derecede rağbete kavuşmuş bir saz değildir. Anadolu’da kullanıldığı halde İstanbul’daki musikiciler tarafından ihmal edilmesi şayan-ı teessüftür.Elli sene evvel (1900) saz takımlarında tanbur ve ud hiç görülmezdi.Saz takımları ekseriyetle keman,kanun ve santur’dan mürekkepti.Kemençe ve lavta nadiren görülürdü.Bu şartlar içinde günün birinde büsbütün ortadan kalkmasından endişelenmemek mümkün değildir.Bu sazın ortadan kaybolmasına bizzat eski santurîlerin kendileri sebeb olmuşlardır.Bu san’atçılar sazlarının Mansur ve Şah’tan pest akord kabul edemiyeceği fikrine saplanarak sazlarını daha pest akord etmemekte ısrar ederlerdi. Halbuki bu akordlarla okumak pek güç olduğu ve geçimleri için gece-gündüz çalışmak zorunda olan okuyucular devamlı yüksek akordla okumaya tahammül edemiyecekleri için, santur çalan hevesliler bir küme faslına dahil olmak zevkinden mahrum kalmaktaydılar. İşte bu sebebten rağbetten düşerek yerini pest akorda çok elverişli olan Ud’a terkederek kadro harici kalmışlardır.”

Santur’un Türk müziğine uyumu o kadar kolay olmamıştır. Ziya Santur büyük bir özveri ile bu sazın gelişmesi için çaba göstermiştir. Buna rağmen bu sazın geleceği konusundaki endişelerini şu sözleri ile belirtmiştir :

“ Santur’un fasıldaki yeri fevkalade mühimdir. Fakat maalesef buna rağmen santur layık bulunduğu derecede rağbete kavuşmuş bir saz değildir. Bugün santur çalanlar benim yetiştirdiğim mahdut talebeden ibarettir. Radyomuzda çalan bir tek santurimiz (Zühtü Bardakoğlu) müstesna, talebemin hepsi piyasaya çıkmayan kimselerdir. Bu itibarla, bu şartlar içinde santurun günün birinde büsbütün ortadan kalkmasından endişelenmemek mümkün değildir. “

-Gerek Yunan ve gerekse Romen santurlarında tellerin, köprülerin sağ ve sollarında kalan kısımlarıda çalınmaktadır. Örneğin 7 No.lu DO perdesinin köprünün sağ tarafında kalan kısmı FA sesini verecek şekilde köprü yerleştirilmiştir. Diğer seslerde aynı şekilde kullanılmaktadır. Bu çeşit sıralama santurun Türk musikisi icrasında büyük güçlükler ortaya çıkarmaktadır. 1950 lilerde vefat etmiş olan Ziya Santur'un metodunda açıkladığı akord düzeni bu şekildedir ve santurun Türk müziğinde kullanım alanını daraltmıştır.

- Alman, Macar ,Avusturya ülkeleri santurlarında ise kromatik düzen uygulanmıştır. Bu düzen Türk müziği uygulamasına daha uygundur. Bilhassa kanundaki gibi mandallama yapıldığında kullanım kolaylığı ve makamlara hakimiyet bu enstrümanı müziğimize kazandırmaktadır. Ayrıca aşağıdaki açıklamalarda göreceğiniz gibi bu kromatik akord düzeni çeşitli çeşnilerin ardarda kullanımı sırasında mandallara ihtiyacı minimuma indirmektedir. Mandallar, transpoze çalışlarda önem kazanmaktadır.

GELİŞTİRİLMİŞ TÜRK SANTURU

1960 yılında başladığım İst. Bl.Konservatuarı yıllarında takip ettiğimiz İcra Heyeti konserlerinde merhum santuri Hüsnü Tüzüner’i dinleyerek santura ilgi duymaya başladım. 1967 yılında istanbul Radyosunda kanun san’atçısı olarak görev yaparken, İran’dan getirttiğim bir santur üzerinde yaptığım çalışmada Türk müziğine uyumsuzluğu nedeniyle birtakım değişiklikler yapma fikri oluştu :

Bu değişiklikler şunlardır :

1) Diyatonik ses düzenini kromatik olarak değiştirdim.

2) Çapraz olarak takılmış teller iki eşik üzerine oturuyordu. Sol eşikler üzerinde yer alan telleri kanun düzeninde , sağ eşik üzerindeki telleri ise bunların yarım sesleri olarak akord ettim. Diğer bir anlatışla sağ eşik üzerindeki teller piyanonun siyah tuşlarının görevini yapacak şekilde akorda çekildi. Bu şekilde tam ve yarım seslerin santur üzerinde görülebilir durumda olmalarının verdiği imkãnla süratli olarak kromatik çalış mümkün oldu.

1) Santur’u pestte ve tizde genişleterek ses kapasitesini 2,5 oktava çıkarttım.

2) Kaba Yegâh’tan Rast’a kadar olan tellerde bronz , tiz tarafa doğru ise değişen kalınlıklarda çelik gitar telleri kullandım.

3) Santur’da en büyük icra güçlüğü Hüzzam, Uşşak, Saba gibi birçok makamın seslerini eelde etmekte idi. Bunu ortadan kaldırmak için kanunda olduğu gibi bızgı tahtasından sonra her iki eşik taraflarında birer mandal tahtası ve üzerlerine kanunun mandal düzenini tatbik ederek çıkan seslerin makamlara uygunluğunu sağladım.

Geliştirilmiş Türk Santuru krokisi

Doç.Dr.Oktay Özkazanç yapımı Geliştirilmiş mandallı Türk Santuru
Santur’un diğer bir akord variyasyonu da kullanılabilir :

- Sol eşik üzerindeki teller kanun düzeninde akord edilir.

- Sağ eşik üzerindeki telleri ise soldakinden bir oktav pest akord edilir.

- Şekilde de görüleceği gibi bir sesin tizi ve pesti sağ ve sol eşikler üzerinde aynı hizaya gelir. Bu nedenle kanunun sağ ve sol ellerle birer oktav farklı çalındığında çıkan ses efekti burada elde edilmiş olur. Bu pest sesler için Avrupa santurlarında kullanılan çelik üzerine gümüş sarma teller kullanılır. Tellerin temininin güçlüğü nedeniyle bu akord düzeninden vazgeçerek yukarıda belittiğimiz kromatik düzene geçtim. Bu akord düzeni virtüoziteye daha elverişlidir.

Santurda tını çok parlak ve rezonansının fazla olması nedeniyle ses karışımı fazladır.Bu yüzden santurun çok hızlı çalınmaması gerekir.Romen ve Macar cimbalomlarında ( Santurun büyüğü ) seslerin tınısı çok parlak olmadığından sesler birbirine karışmaz ve hızlı çalmak mümkün olur. Yukarıdaki nedenle Santur’a aynı Cimbalomlarda olduğu gibi sağ ve sol teller üzerine gelecek şekilde, piyanodaki tarzda pedalla kullanılan susturucular ilave edilebilir.

Bilinen Santur çalıcıları :

-Santuri İzak (19.yy.ikinci yarısı)
-Miralay Santuri Hilmi Bey ( Zeki Üngör’ün babası, Ethem beyin öğreticisi)
-Santuri Hasib (19.yy.da Enderun’da iki santur çalıcısından biri.Diğeri Santuri Hilmi Bey)
-Santuri Samatyalı Takvor (19.yy.Mısırlı)
-Santuri Ethem Bey ((19.yy-20.yy.başları)
-Santuri Nebile Nazım Hanım (Darüttalim-I Musiki üyesi-1912-1932)
-Santuri Ziya Santur (1869-1952)
-Santuri Zühtü Bardakoğlu (1904-1973)
-Santuri Hüsnü Tüzüner (1904-1973)
-Santuri Cezmi Bey (Üsküdar Musiki Cemiyeti kurucusu-1944)
-Santuri Dr.Hasan Yusuf Başkan(1946 da kurulan İzmir Musiki Cemiyeti ilk denetçisi)
-Santuri Sadun Eren
-Santuri Dr.Ümit Mutlu (1939-….. )

**^^DoLCe^^** · #20 (**permalink**) 01-09-2006, 02:22

KANUN

“Kânun”un tarih içindeki gelişimi :

“Kânun”un bazı kaynaklara göre büyük Türk bilginlerinden FARABİ (870-950) tarafından icat edildiği söylenmektedir, aynı kaynaklar FARABİ’nin “Kânun”üzerinde çeşitli değişiklikler yaptığını da öne sürmektedir.

Ancak, antik çağda Mısır ve Sümerliler tarafından kullanıldığını gösteren bazı tarihi belgelerden başka eski bir Arap rivayetine göre de “Kânun”u, İbn-i Hallegan’ın icat ettiği ve bu bilginin Horasanlı Bermek ailesinden olup Musul’un Türklerle meskun İrbil şehrinde doğduğu söylenmektedir.

Bir efsaneye göre de : Bir ağacın üzerinde ölen kuşun, ağacın dallarından aşağıya sarkan kurumuş bağırsaklarının rüzgarın etkisiyle çıkardığı seslerden esinlenerek “Kânun”un bulunduğu söylenir. Evliya Çelebi seyahatnamesinde, “Kânun”un meşhur üstadlardan Ali Şah tarafından icat edildiğini ve Revanlı Mirza Haydar Bey ile Cağalazade Mustafa Bey’in “Kânun”hakkında bilgi sahibi olduklarını yazar.

Albert Lavignac, Encyclopedi de la Musique et Dictionnarie du Conservatoire (Konservatuar Lugatı ve Müzik Ansiklopedisi)’da “Kânun”un Arap çalgısı olduğunu ileri sürer. Clement Huart, “Kânun”u Avusturyalıların Zither ve Macarların Cymbalum’undan daha küçük ve yatırılmış bir “Arp”olarak tanımlar. “Çeng” adındaki çalgının “Kânun”ile birlikte bulunduğu ve geliştiği genellikle kabul edilmiştir.

İsmi Yunanca “Kanon” (tek telli saz) olmasına rağmen Asya’da icat edildikten sonra Türklerin Orta Asya’dan Anadolu’ya göç etmeleri ile “Kânun” Anadolu’ya getirilmiştir. Bu çalgıya “Kânun” isminin verilmiş olması bir bakıma Akustik kânunları ile ilgili bulunmasından ileri geldiği ihtimalini de hatıra getirmektedir.

Kurt & Ursula Reinhard, (Paris 1968)’a göre: İslamın ilk devirlerinde “Kânun”, sesler sistemini göstermek için pedagojik bir amaçla kullanılmıştı. Yunanca kökenli “Kanon”, yani kural, kânun adı da buradan gelmektedir. Yakın Doğu da gördüğü ilginin sebebi de bu işlevde yatmaktadır.

15. asırda yaşamış bir Türk alimi olan Ahmet oğlu Şükrullah, IV. Osmanlı Padişahı Yıldırım Bayezid’in Şehzadelerinden İsa Çelebi’ye ithaf ettiği kitabında Eski Türklerin “Çalav” ismini verdikleri çalgıları hakkında geniş bilgi vardır. Ahmet oğlu Şükrullah bu kitabında yapılış ve çalınış tarzları ile birlikte bu çalgıları “Kamil Çalgılar” ve “Eksik Çalgılar” diye iki grupta incelemiştir. Eksik çalgılardan olduğunu bildirdiği “Kânun”hakkındaki bilgiye göre, o zaman ki “Kânun”un şekil ve tel düzeni bakımından bugünkü “Kânun”dan esaslı bir farkı olmadığ