ღBad-ı sabahღ Kayıt: 20.04.2006
Mesajlar: 4.538 Rep gücü: 72 | Osmanlı NÜmİsmatİĞİnİn BÜyÜk Problemİ "İŞaret Harfler”
Sultan 11. Mustafa'nın saltanatı esnasında (1106-1115 Hicrî) 1108 veya 1109 yıllarında, Osmanlı Paraları üzerinde bulunması lazım gelen tuğra, tarih, darphanenin bulunduğu yer vs. dışında, sikkelerin çeşitli yerlerine basılı bir takım harf ve işaretlerin (1) ne işe yaradığı 18. yüzyıl, hatta bütün Osmanlı Nümismatiğinin, en büyük problemlerinden birim teşkil eder.
Bir çok yazarlar bunlardan “Başlangıç harfleri” , “Anfangsbuchstaben(2), “initial letters (1,3), numerals (3), “işaretler” “marks(4)” diye bahsederlerse de, Türkçede başlangıç harfleri deyimi, isimlerin ilk harfleri olduğunu pek belirtmediğinden, yetersiz kalmaktadır. Osmanlı sikkelerindeki bu işaretler aynı zamanda harflerden de oluştuğundan Prof. Dr. Tevfik Seno Arda'nın “İşaret Harfler” deyimi daha doyurucu olmaktadır (5).
İşaret harflerin Osmanlı sikkelerine ne için basıldığı hakkında şimdiye kadar yazılı bir belge ele geçmemiştir. Böyle olunca da bunların nedeni hakkında bir çok teoriler ortaya atılmıştır: William Marsden, “sikke isaretleri”nden; Lane - Poole, “darphane idarecilerinin işaretleri”nden, Samuel Barnard, “sorumlu kişilerin işaretleri”nden, örneğin: valilerin, beylerin, paşaların işaretlerinden; Oliver Codrington ise bunların “paralardaki metal kalitesine” işaret ettiğini yazarlar (1).
Bizzat Lachman da adı geçen eserinde (1), bu işaretlerin “ihtiyat tedbiri, valilerin, darphane direktörlerinin, memurlannın veya memuriyetlerinin işaretleri” olduğunu yazar. Görüldüğü üzere bütün bu teoriler sikkenin metal kalitesinden veya sorumlu kişilerden bahsetmektedirler.
Para tarihi incelendiği zaman görüldüğü üzere, sikkelerin üzerindeki her türlü işaretler, harfler, bu paraları kullananlara bir takım bilgileri iletirler. Birçok ülkelerde darphanelerde basılan paralar hakkında düzenli notlar tutulduğundan, kısaltmaların açılışı bilindiğinden ve kafi derecede literatür bulunduğundan bunların üzerindeki işaretler hakkında kesin bilgi edinme olanağı vardır.
Buradan yola çıkarak Osmanlı sikkeleri üzerindeki işaret harflerin ne sebep ile basıldığını arayalım. Bilindiği gibi Osman nümismatiği, Avrupa Nümismatiği ile yakından ilgilidir. Osmanlılar Venedik düka altınları üzerine “sahh (gerçek)” damgasını vurarak, bu altınları, uzun zaman kullanmışlar (6) ve Livorno'dan gelen Mustafa Ağa da mangır basımının öncülüğünü yapmıştır (7). Bu bakımdan Avrupa Nümismatiğinde ortaya çıkan olumlu gelişmelerin Osmanlı Nümismatiğine yansıdığını kabul etmek lazımdır.
Yukarıda belirttiğimiz gibi sikkelerin üzerindeki her çeşit hafler işaretler bunları kullananlara bir takım bilgileri iletirler. Osmanlı sikkelerindeki işaretlerin de bir takım bilgileri, bir takım alakadar kimselere ilettiği muhakkaktır. Acaba diğer devletlerin sikkelerindeki işaretler bu paraları kullananlara veya bu işaretlerle alakadar kimselere ne gibi bilgileri iletirler?
Yunanistan'da basılmış bir sikke, sadece o paranın kıymetini bildirmiyor aynı zamanda onun darphanesini, dolayısı ile hangi şehir veya bölge için basıldığını, hangi sahib-i ayar'ın (ayarı koruyan) sikkelerin bu baskısından sorumlu olduğunu, ilahların isimlerim bildiriyordu (8).
Eski Roma Cumhuriyeti'nde sahib-i ayarlar İsa'dan önce 2. yüzyılda kendi devrelerinde darp edilen sikkelere, önceleri, isimlerini kısaltma olarak (işaret harf), sonraları ise isim ve soyadlarını tüm olarak basıyorlardı. Roma imparatorluğu zamanında sikkeler, senatonun teorik olarak verdiği yetki ile basıldığından, paralar üzerine “SC” (= Senatus Consulto) işareti darp ediliyordu (Geld). Bu işaretler aynı zamanda halkta güven uyandırma gayesi de güdüyorlardı. Diokletianus'un yaptığı reformda, darp edilen her sikkeye darphane ismi ve sorumlu büronun işaretinin darp edilmesi öngörülüyordu (9).
Merovenj'ler (Franklar) zamanında, takriben 400-700 yıllarında sahib-i ayar isimlerine sikkeler üzerinde çok rastlanıyordu. Bu kimseler sorumluluklarını bilen kişilerdi. Merovenj'lerden sonra gelen, yine Frank’lerden Karolenj'ler zamanında, takriben 700-1000 yıllarında, sadece darphanenin bulunduğu yer ismi sikkeler üzerine basılıyordu. Sahib-i ayar isim isimlerine az rastlanıyordu. Çünkü sikkenin tipinden, ağırlığından ve gümüşün alaşımından sorumlu sahib-i ayarın kimliği belli oluyordu, bundan dolayı da ayrıca işaret konmağa lüzum görülmüyordu.
14 üncü yüzyıldan itibaren alaşım nisbetleri kanunen belirlendiğinden dolayı sahib-i ayarların işaretlerinin darp edilmesi GEREKTİ. Bu işaretler (Levha I) olduğu gibi ismin kısaltılmışı veya şekil 18'de olduğu gibi ismi belli eden semboller (sahib-i ayarın soyadı “tavşan”) Veya amblemlerden oluşurdu. isimlerinin tümünün yazılışına ise ender rastlanıyordu. Yeni zamanlarda ise sahib-i ayarların işaretlerinin yerini, darphanenin bulunduğu yerin kod işareti aldı. Bu işaretler önceleri bilgileri ileten gizli noktalar (points secrets) halinde iken, daha sonraları harfler haline dönüştü (10). Örnek olarak: Almanya'da “D” Münih; “F” Stuttgart; “G” Karlsruhe; Fransa'da “A” Paris “B” Rouen; “BB” Strasbourg; Birleşik Devletler'de “D” Denver; “S” San Fransisko darphanelerinin kod işaretleridir.
İspanya'da Ferdinand ve İsabella 13.06.1947 tarihinde çıkardıkları bir emirname ile daha önce basılmış olan paraları tedavülden kaldırmışlar ve yeni bir sistem ortaya koymuşlardır. Bu emirnameye göre sahib-i ayarlar kendi zamanlarında darp edilen sikkelerin vezin ve ayarından sorumlu tutulmuşlardır. Sorumlu kişiyi tesbit edebilmek için de her sikkeye darphane ve sahib-i ayarın işaretinin basılması zorunluluğunu koymuşlardır.
Fransa'da François I (Ölümü 1547) darphane organizasyonunda mühim yenilikler yapmıştır. Çıkarılan kraliyet emirnamesinde bütün sikkelerin, sadece darphanenin değil, ağırlık ve ayardan sorumlu sahib-i ayarın da işaretini (Signum) taşıyacağı bildiriliyordu (9).
Almanya'da 1379 yılında Lübeck, Hamburg ve Wismar şehirleri arasında para birliği kuruldu. Her şehir bastıkları paralarda aynı ağırlığı koruyacak, sikkelere her şehir kendi amblemi ile ortak bir işaret (yıldız) basacaktı. |